კიაზო ნადარეიშვილი, დავით ნადარეიშვილი

ივანე თარხან-მოურავი (თარხნიშვილი, თარხანოვი) - პირველი მკვლევარი რადიობიოლოგიასა და რადიაციულ ეკოლოგიაში

"მტკიცედ მწამს, რომ მეცნიერება მეცნიერებისათვის არ არსებობს... ყველაფერი, რაც არსებობს, მეცნიერების შესწავლის საგანი უნდა გახდეს და ყველაფერი, რასაც მეცნიერება მიაღწევს - ცხოვრებაში უნდა განხორციელდეს!" ამ სიტყვებმა, რომლებიც გამოჩენილმა ბუნებისმეტყველმა ივანე რამაზის ძე თარხან-მოურავმა (თარხანოვი, თარხნიშვილი) XIX საუკუნის მიწურულს წარმოთქვა, არა მხოლოდ დაასწრო ჩვენს დროს, როდესაც მეცნიერება საწარმო ძალად იქცა, არამედ ხატოვნად დაახასიათა მთელი შემოქმედებითი და საზოგადოებრივი მოღვაწეობა მეცნიერისა, რომლის დევიზი იყო – "მეცნიერება სიცოცხლისათვის, სიცოცხლე მეცნიერებისათვის!"

ივანე რამაზის ძე თარხან-მოურავი (თარხანოვი), რომლის სახელს რადიაციული ბიოლოგიისა და მედიცინის აღმოცენება უკავშირდება, დაიბადა 1846 წლის 15 ივნისს თბილისში, საქართველოს ეროვნული გმირის გიორგი სააკაძის შვილთაშვილის, რუსეთის არმიის გენერლის ოჯახში. სააკაძეს სამშობლოს წინაშე გამოჩენილი დამსახურებისათვის თავადის ტიტული და სახელმწიფო გადასახადისაგან გათავისუფლება (თარხანობა) ებოძა. სწორედ აქედან მოდის გიორგი სააკაძის ერთადერთი გადარჩენილი შვილის - სიაუშის შთამომავალთა ორმაგი გვარი.

მომავალმა მეცნიერმა ჯერ კიდევ ადრეულ ბავშვობაში მიიპყრო გარშემო მყოფთა ყურადღება თავისი ნიჭიერებითა და უაღრესად მიმზიდველი გარეგნობით. ამას მოწმობს არა მხოლოდ პირადი არქივები და იმდროინდელი მიწერ-მოწერა, არამედ პრესაც. 10-12 წლისა, ქართულის და რუსულის გარდა, თავისუფლად ფლობდა რამდენიმე ევროპულ და კავკასიურ ენას. ალექსანდრე დიუმა-მამა კავკასიაში მოგზაურობისას ნუხას მხარის მმართველის, რამაზ თარხან-მოურავის ოჯახში სტუმრობდა და "კავკასიის" რამდენიმე თავი პატარა თავადიშვილ ივანესთან მეგობრობის აღფრთოვანებულ აღწერას მიუძღვნა. აი, კერძოდ, რას წერდა ის: "ბიჭუნამ საუცხოოდ იცის ფრანგული ენა... გამაკვირვა გალიციზმმა ამ ბავშვის მეტყველებაში... ეს სასწაული იყო, და მე მისით მოხიბლული ვიყავი... ვერც კი ვბედავ, ბავშვი ვუწოდო... როცა გამომშვიდობებისას ორივე ხელი გავუწოდე, პატარა თავადი ატირდა. ბავშვი ისე ჩავიხუტე, როგორც საკუთარი შვილი. პატარა ივანესთან განშორებამ კავკასიაში ჩემი ყოფნის განმავლობაში ყველაზე დიდი ტკივილი მომაყენა" [1].

ი. თარხან-მოურავის საოცარი ნიჭის გამომჟღავნებას დიდად შეუწყო ხელი მრავალმხრივმა დაწყებითმა განათლებამ და მზრუნველობამ მამისა, რომელიც ადრე დაქვრივდა და თავისი შვილისთვის ბრწყინვალე სამხედრო კარიერაზე ოცნებობდა. ამ მიზნით მას ის პეტერბურგში მიჰყავს, მაგრამ ყმაწვილის ცნობისმოყვარეობა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებისადმი დიდი ინტერესი აიძულებს, უნივერსიტეტში ფიზიკა-მათემატიკურ განათლებას დათანხმდეს, რათა ხელი შეუშალოს შვილის სურვილს, ექიმი გახდეს. მაგრამ ერთი წლის შემდეგ, ნ. მიკლუხო-მაკლაისთან და სხვა სტუდენტებთან ერთად, რომლებიც შემდგომში გამოჩენილი პიროვნებები გახდნენ, სტუდენტურ შეკრებებში მონაწილეობისა და "თავისუფალი აზროვნებისთვის" მას პეტერბურგის უნივერსიტეტიდან რიცხავენ. თუმცა მიკლუხო-მაკლაისაგან განსხვავებით, გავლენიანი მამისა და ნათესავების წყალობით, ი. თარხან-მოურავს უმაღლესი განათლების რუსეთში გაგრძელების ნებას რთავენ. ის მყისვე თავისი ოცნების განხორციელებისთვის მზადებას იწყებს და 1864 წელს პეტერბურგის სამხედრო სამედიცინო-ქირურგიულ აკადემიაში შედის.

ჯერ კიდევ სტუდენტობის წლებში ის იწყებს ექსპერიმენტულ გამოკვლევებს ფიზიოლოგიის სფეროში ი. სეჩენოვის ხელმძღვანელობით, აქვეყნებს სამეცნიერო შრომებს და აკადემიის დამთავრებიდან ორი წლის შემდეგ, 1871 წელს უკვე სადოქტორო დისერტაციას იცავს "ბაყაყის მგრძნობიარე ნერვებზე, ზურგისა და თავის ტვინზე სითბოს და სიცივის გავლენის შესახებ". ფიზიოლოგიურ პროცესებზე სხვადასხვა ფიზიკური ფაქტორის ფართო ეკობიოლოგიური თვალსაზრისით ზემოქმედების საკითხებისადმი ინტერესი მან მთელი ცხოვრების მანძილზე შეინარჩუნა და რამდენიმე საინტერესო აღმოჩენა გააკეთა, რომლებსაც დღემდე არ დაუკარგავთ მნიშვნელობა. სადოქტორო დისერტაციის დაცვის შემდეგ ის მეცნიერულ კვლევას აწარმოებდა გერმანიის, საფრანგეთის, იტალიის, ავსტრიის და ა. შ. მოწინავე სამეცნიერო დაწესებულებებში, აქვეყნებდა როგორც დამოუკიდებელ, ისე ამ ქვეყნების გამოჩენილ ფიზიოლოგთა თანაავტორობით ნაშრომებს. გოლცისა და კლოდ ბერნარის ფიზიოლოგიური ლაბორატორიების გარდა, ის ბევრს და ნაყოფიერად მუშაობდა ჰოპე-ზაილერის ბიოქიმიურ ლაბორატორიაში, რანვიეს ციტომორფოლოგიურ ლაბორატორიაში და ა. შ. ეს ნაკარნახევი იყო მისი მისწრაფებით, მრავალმხრივ, კომპლექსურად გამოეკვლია ფიზიოლოგიური პროცესები, ჩაწვდომოდა სიცოცხლისეულ მოვლენათა ფიზიკურ-ქიმიურ მექანიზმსა და მორფოლოგიურ საფუძველს.

ივანე თარხან-მოურავი, პროფესორი, პეტერბურგის საიმპერატორო სამხედრო-სამედიცინო აკადემიის ფიზიოლოგიის კათედრის გამგე (სანკტ-პეტერბურგი, ფოტო,  1888)

ხანგრძლივი საზღვარგარეთული მივლინებებიდან დაბრუნების შემდეგ ის არა მარტო სამეცნიერო შრომებს აქვეყნებდა და ყველაფერ ახალს ნერგავდა, არამედ თავისი დროის მსოფლიო მეცნიერების მიღწევების პოპულარიზებას ეწეოდა. 1875 წელს ის პრივატ-დოცენტად აირჩიეს, 1877 წელს - პროფესორად, სამხედრო სამედიცინო აკადემიის ფიზიოლოგიის კათედრის ხელმძღვანელად, ხოლო 1881 წელს, 35 წლისა - აკადემიკოსად.

ი. თარხან-მოურავის მეცნიერული ძიებების, პედაგოგიური და საზოგადოებრივი მოღვაწეობის წრე უაღრესად მრავალწახნაგოვანია. ნეიროფიზიოლოგია და რეანიმაცია, სოციალური და პროფესიული ჰიგიენის პრობლემები, ჰიპოთერმიის ფიზიოლოგიური საფუძვლები და ფსიქოფიზიოლოგია, ევოლუციური ფიზიოლოგია და რენტგენოთერაპია, მცენარეთა ფიზიოლოგია და რადიობიოლოგია, მიკროცირკულაცია და ჰორმონოთერაპია, ეკოლოგია და კურორტოლოგია, ჰემატოლოგია და მედიკობიოლოგიური პრობლემების სოციალური ასპექტები - აი, არასრული ჩამონათვალი ბუნებისმეტყველების იმ განხრებისა, სადაც მეცნიერის მაძიებელი გონება და ფართო აზროვნება მრავალრიცხოვან აღმოჩენებსა და ფუძემდებლურ გამოკვლევებში განხორციელდა.

ი. თარხან-მოურავის ცხოვრებას, პედაგოგიურ და საზოგადოებრივ მოღვაწეობას მრავალი სტატია და სამეცნიერო-ბიოგრაფიული გამოკვლევა ეძღვნება [2-18]. მაგრამ ბევრ მის აღმოჩენას, რომლებიც კლასიკურად იქცა, თანამედროვე ბიოლოგები და ექიმები ავტორთან კავშირის გარეშე იცნობენ. ამაში თავად ავტორიც არის "დამნაშავე": ის იმდენად ლაკონიურად, ხატოვნად და არსებითად განსაზღვრავდა მის მიერ გამოვლენილ ფენომენთა სახელწოდებებს, რომ თავად, ხშირად, ჩრდილში რჩებოდა. მაგალითისათვის საკმარისია, გავიხსენოთ კანის გალვანური ანუ ფსიქოგალვანური რეფლექსი. დღეს გაჭირდება მთლიანი ორგანიზმის ბიოლოგიისა და მედიცინის იმ სფეროების ჩამოთვლა, სადაც ეს ფენომენი ერთ-ერთ კრიტერიუმად ან ტესტად არ გამოიყენება. სერიულად გამოდის შესაბამისი ხელსაწყოებიც, მაგრამ ყველამ როდი იცის, რომ მოცემული აღმოჩენა ი. თარხან-მოურავს ეკუთვნის და ერთ-ერთია ნეირო- და ფსიქოფიზიოლოგიის სფეროში იმ მრავალრიცხოვან აღმოჩენებს შორის, რომლებმაც მათ ავტორს მსოფლიოში გაუთქვა სახელი.

ანდა, თუნდაც, მიკროცირკულაციის სფეროში გამოკვლევები ავიღოთ. მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრის დასაწყისში სისხლძარღვთა კალაპოტის ამ ნაწილის სტრუქტურის, რეგულაციის მექანიზმის და ბიოლოგიური მნიშვნელობის შესახებ წარმოდგენები ჭეშმარიტებისაგან ძალზე შორს იყო. უჯრედოვანი პათოლოგიის თეორიის შემოქმედი რუდოლფ ვირხოფი მიიჩნევდა, რომ შემაერთებელი ქსოვილის ვარსკვლავისებური უჯრედები და ბოჭკოები შეიცავენ ღრუებს, რომლებიც უშუალოდ უკავშირდება სისხლძარღვებისა და ლიმფური სადინარების სანათურს და ღრუთა მოცემულ სისტემას უჯრედებისა და ქსოვილების კვებაში გადამწყვეტ როლს ანიჭებდა. "სეროზულ ძარღვებს", რომლებშიც მხოლოდ პლაზმა და ლიმფა მოძრაობდა ფორმიანი ელემენტების გარეშე, გადამწყვეტი როლი მიეკუთვნებოდა სისხლისა და ლიმფის მიმოქცევის ნუტრიტიული ფუნქციის რეალიზაციაში, ისინი ამ სისტემების ერთმანეთთან და უჯრედშორის სივრცესთან შემერთებელ რგოლად იყო მიღებული. საინტერესოა, რომ ეს წარმოდგენები "დამაჯერებელ ჰისტოლოგიურ ფაქტებს" ეფუძნებოდა. იმდროინდელ სახელმძღვანელოებში აღწერილი იყო ამ "სამმაგი კავშირის" მოქმედების სქემები და მექანიზმები. და აი, 1875 წელს, პარიზში გამომავალ ნორმალური და პათოლოგიური ფიზიოლოგიის ჟურნალში, მოგვიანებით კი რუსეთისა და ევროპის ქვეყნების რიგ ჟურნალებში ი. თარხან-მოურავი აქვეყნებს მორფოფიზიოლოგიური გამოკვლევების სერიას, რომელიც ძირეულად ცვლის არსებულ წარმოდგენებს და ერთხელ და სამუდამოდ წყვეტს მოცემულ პრობლემას. მან აღმოაჩინა, რომ სისხლძარღვებსა და ლიმფურ ძარღვებს შორის პირდაპირი ანატომიური კავშირი არ არსებობს, ისევე, როგორც ამ სისტემებსა და უჯრედშორის სივრცეს შორის. ეს ფიზიოლოგიაში იმდენად მნიშვნელოვანი ეტაპი გახლდათ, რომ მას ახასიათებენ, როგორც სისხლის მიმოქცევის სისტემის შესახებ ჰარვეის ცოდნის დონის გადასვლას თანამედროვე წარმოდგენებზე [15], რამაც თითქმის ხუთასწლიანი პერიოდი მოიცვა.

მოცემულ ნაშრომში ი. თარხან-მოურავის თუნდაც ძირითადი ფიზიოლოგიური გამოკვლევების განხილვის შესაძლებლობაც კი არ გვაქვს. მაგრამ არ შეიძლება ხაზი არ გაესვას ამ გამოჩენილი მეცნიერის მთელი სამეცნიერო მოღვაწეობის ერთ უაღრესად მნიშვნელოვან თვისებას. ნებისმიერი ფიზიოლოგიური, ზოგადბიოლოგიური ან ფსიქოლოგიური ფენომენი ი. თარხან-მოურავის ინტერესთა სფეროში მოხვედრის შემდეგ იღებდა არა მხოლოდ ყოველმხრივ განმარტებას იმ დროის მეცნიერების სრულიად სხვადასხვა სფეროს ცოდნის შერწყმის საფუძველზე, არამედ მრავალმხრივ შეფასებას და დეტალურ ანალიზს პრაქტიკული მედიცინისა და ჯანმრთელობის დაცვის თვალსაზრისით. ნათქვამის ილუსტრაციისათვის შეგვიძლია მოვიყვანოთ ზემოთ ნაწილობრივ განხილულ თუნდაც ზოგიერთ აღმოჩენასთან დაკავშირებული მაგალითები. კანის გალვანური რეფლექსი მისმა პირველაღმომჩენმა გამოსცადა, როგორც დიაგნოსტიკური და ფსიქოფიზიოლოგიური ტესტები სრულიად სხვადასხვა დაავადების დროს, და გამოავლინა მოცემული მეთოდის არა მხოლოდ რეალური კლინიკური ღირებულება, არამედ პერსპექტივაც მედიცინის ყველა იმ სფეროში, სადაც ის ჩვენს დღეებშიც სულ უფრო ფართოდ გამოიყენება. ამ ფუძემდებლურმა გამოკვლევებმა მთელი ეპოქა შექმნა ემოციების ფსიქოლოგიასა და ფიზიოლოგიაში [11, 12, 17, 18].

უაღრესად საინტერესოა ი. თარხან-მოურავის ნაშრომთა რეტროსპექტული ანალიზიც ეგრეთ წოდებული რეფლექსოთერაპიის თანამედროვე პოზიციებიდან. რაც შეეხება მიკროცირკულაციის დარგში აღმოჩენებს, განხილულ ასპექტში ყურადღებას იპყრობს ლიმფისა და სისხლის მიმოქცევის ჩაკეტილი სისტემების სტრუქტურული მთლიანობისა და შეღწევადობის (გამტარობის) დარღვევის ფაქტები, რომლებიც მან ანთებებისა და სხვა პათოლოგიური პროცესების დროს გამოავლინა. სხვათა შორის, ანთების დროსვე გამოავლინა მან პერიფერიიდან (მუცლის ღრუ, ლორწოვანი გარსები, კანი) გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე რეფლექსების გაძლიერების ეფექტი და სხვა ვეგეტატიური ფუნქციები, მოგვცა რიგი დაავადებების პათოგენეზსა და სიმპტომატიკის ჩამოყალიბებაში ამ ჰიპერაქტიურობის მნიშვნელობის მრავალმხრივი ანალიზი. სამწუხაროდ, თანამედროვე ლიტერატურაში იშვიათად აღინიშნება, რომ ს. ბოტკინის ზოგიერთი ფუნდამენტური კლინიკური დებულება გამოყენებითი ფიზიოლოგიისა და ზოგადი პათოლოგიის სფეროში მისი მეგობრის ი. თარხან-მოურავის ექსპერიმენტულ გამოკვლევებს ეფუძნება.

ბუნებრივია, ყველა პრობლემა, რომელთა გადაჭრას ი. თარხან-მოურავი ჰკიდებდა ხელს, ესოდენ ბრწყინვალე აღმოჩენებით არ მთავრდებოდა. იყო წარმატება და წარუმატებლობა, გატაცება და იმედგაცრუება, მაგრამ დაჟინებული ძიება არ წყდებოდა. მეტიც, ნებისმიერი, ერთი შეხედვით, წარუმატებელი სამეცნიერო ექსპერიმენტი იმდენად დეტალური ანალიზის საგანი ხდებოდა, რომ იბადებოდა ახალი გეგმები, კვლევის ახალი პერსპექტიული მიმართულებები, ახალი განზოგადებანი და საოცრად შორსმჭვრეტელური ფუძემდებლური იდეები. აი, დამახასიათებელ მაგალითთა სიმრავლიდან ერთ-ერთი. საყოველთაოდ ცნობილია, რაოდენ დიდი რეზონანსი ჰქონდა პ. ციონისა და კ. ლუდვიგის მიერ აორტის დეპრესორული ნერვის აღმოჩენას. ი. თარხან-მოურავმა, რომელიც ს. ბოტკინთან ერთად ხშირად მსჯელობდა იმ დროს საყოველთაოდ მიღებულ თვალსაზრისზე დეპრესორული ნერვის, როგორც არტერიული ჰიპერტენზიის და გულ-სისხლძარღვთა სისტემის მუშაობის ზოგიერთი სხვა დარღვევის თავიდან აცილების ერთადერთი მექანიზმის როლის შესახებ, გულ-სისხლძარღვთა პათოლოგიის ექსპერიმენტული მოდელის შექმნის გზების ძიება დაიწყო. ქრონიკული ექსპერიმენტის პირობებში, რაც იმ დროისათვის თავისთავად საკმაოდ იშვიათი მოვლენა გახლდათ, დეპრესორული ნერვების გადაჭრისა და ხანგრძლივი ქიმიური გაღიზიანების გზით ის ბოცვრებში კლინიკურ ფორმებთან მიახლოებული ჰიპოტონიის ან ჰიპერტონიის გამოწვევას ცდილობდა. დეპრესორულ ნერვებთან დაკავშირებული ფიზიოლოგიური მექანიზმების გამოკვლევა პეტერბურგის სამხედრო-სამედიცინო აკადემიის ფიზიოლოგიის კათედრის მეცნიერულ მიმართულებათა მემკვიდრეობითობის მაგალითადაც გამოდგება, რამეთუ ი. თარხან-მოურავამდე მას პ. ციონი ედგა სათავეში. თუმცა მის საგულდაგულო ცდებში არ გამართლდა ბევრი განზოგადება, რომლებიც კათედრაზე მისი წინამორბედის სახელს უკავშირდებოდა. კვლევა საკმაოდ დიდხანს გაგრძელდა, მასალები კი არ ქვეყნდებოდა. მან მხოლოდ 1882 წელს, მ. ფოსტერის სახელმძღვანელოს დამატებაში მოიყვანა იმ ბაჭიების ნორმალური განვითარების ფაქტები, რომლებსაც დეპრესორული ნერვები ორმხრივად გადაჭრილი ჰქონდათ და ეს დაკვირვება შემდეგნაირად განაზოგადა: "ამგვარად, დეპრესორი ნერვების ფუნქცია, როგორც ჩანს, სხეულში ფრიად გავრცელებული დეპრესორული გავლენების კერძო შემთხვევაა, რომლის გარეშე, მაგალითად, ბოცვრის ორგანიზმს იოლად შეუძლია არსებობა" [19]. თითქმის ნახევარი საუკუნის შემდეგ გერინგმა აღმოაჩინა მეორე ნერვი, რომელიც, სხვებთან ერთად, დეპრესორულ ფუნქციასაც ასრულებდა. ხოლო დეპრესორული რეფლექსოგენური ზონები და შესაბამისი ნერვები სისხლძარღვების კალაპოტის სხვა განყოფილებებში და თავად გულში გაცილებით უფრო გვიან იქნა აღმოჩენილი. მხოლოდ მსგავსი ფაქტების და ბუნებისმეტყველების სრულიად სხვადასხვა სფეროსთან დაკავშირებით ი. თარხან-მოურავის გამჭრიახი დასკვნების რეტროსპექტიულ ანალიზსაც კი საგანგებო გამოკვლევა დასჭირდებოდა.

ი. თარხან-მოურავის მეცნიერულ შემოქმედებაში ყველაზე ღირებულია დისციპლინათა მიჯნაზე ახლის ძიებისაკენ სწრაფვა, თავისი დროის მეცნიერების თითქმის ყველა დარგში მიღწევებსა და აღმოჩენებზე ცოცხლად რეაგირების უნარი, პრაქტიკული მედიცინის და ბიოლოგიის აქტუალური ამოცანების გადასაწყვეტად უახლესი მონაცემების გამოყენებისკენ სწრაფვა, მეცნიერული ცოდნის პოპულარიზაციის, მატერიალისტური შეხედულებების პროპაგანდის გზით სოციალური პროგრესისთვის ხელის შეწყობის სურვილი. ერთ-ერთი ამგვარი დამახასიათებელი მაგალითი რადიობიოლოგიას განეკუთვნება.

როგორც ცნობილია, ვილჰელმ რენტგენმა 1895 წლის დეკემბერში ვიურიბურგის ფიზიკოსთა საზოგადოების საშობაო სხდომაზე თავისი ღირსშესანიშნავი აღმოჩენის შესახებ განაცხადა. ეს სენსაციური ცნობა სწრაფად გავრცელდა მთელ მსოფლიოში. ფიზიკის ბევრ ლაბორატორიაში გაფაციცებით ამზადებდნენ შესაბამის ხელსაწყოებს, იმეორებდნენ რენტგენის ცდებს. მხოლოდ ერთი - მომდევნო წლის განმავლობაში ათას ხუთასზე მეტი მეცნიერული და ფსევდომეცნიერული შეტყობინება გამოჩნდა. იდუმალი X-სხივები გაძლიერებულ ინტერესს განსაკუთრებით იმის გამო იწვევდა, რომ თავად ავტორისა და მისი მიმდევრების, მათ შორის ცდებზე დაკვირვების მწარმოებელი ექიმების მონაცემებით, X-სხივები ფოტოგრაფიულ ფირფიტებსა და ფლუორესცირებად ეკრანზე ძვლებისა და მკვრივი ქსოვილების გამოსახულებას იძლეოდა და ამ დროს არანაირ შეგრძნებას არ იწვევდა.

ამ სენსაციური შეტყობინებებიდან უკვე ერთი თვის შემდეგ რუსეთის სამეცნიერო დაწესებულებებში ანალოგიური გამოკვლევები დაიწყეს. ყურადღებას იქცევს ის ფაქტი, რომ რუსი ექიმების საზოგადოების ინიციატივით პეტერბურგის ბიოლოგიურ ლაბორატორიაში რენტგენის გამოსხივების ფიზიკაში მოხსენებების კითხვა და ცდების დემონსტრაცია დაიწყეს, ფართოდ განიხილებოდა დიაგნოსტიკური მიზნით X-სხივების გამოყენების საკითხები. 1896 წლის გაზაფხულზე, დისკუსიის დროს, ერთ-ერთი ამგვარი ლექციის შემდეგ პ. ლესგაფტმა, რომელიც მაშინ პეტერბურგის ბიოლოგიურ ლაბორატორიას ხელმძღვანელობდა, ი. თარხან-მოურავს შესთავაზა, სასიცოცხლო პროცესებზე X-სხივების შესაძლო გავლენის და მათზე ბიოლოგიური ცდების ჩატარების მიზანშეწონილობის შესახებ აზრი გამოეთქვა. თავის გამოსვლაში ბატონმა ივანემ ხაზი გაუსვა, რომ უპირველესად აუცილებელია, განისაზღვროს, ახდენს თუ არა გავლენას X-სხივები ნივთიერებათა ცვლაზე, ცხოველური და მცენარეული ორგანიზმების განვითარების მიმდინარეობაზე და ცოცხალი ორგანიზმებისა და ქსოვილების აგზნებადობაზე. ეს, არსებითად, პირველი ფართო რადიობიოლოგიური პროგრამა იყო, რომლის განხორციელებას ი. თარხან-მოურავი დაუყოვნებლივ შეუდგა.

იმის გამო, რომ რუსწთის მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიოლოგიურ ლაბორატორიაში, სადაც ი. თარხან-მოურავი თავის ცდებს ატარებდა, "X-სხივების მისაღები" დანადგარები არ იყო, მან ზაფხულის არდადეგების გამოყენება გადაწყვიტა, როდესაც ფიზიკის ლაბორატორიაში ეს დანადგარები თავისუფალი იყო. ბატონმა ივანემ ხელმძღვანელობისაგან ნებართვა მიიღო, ზაფხულში დასვენებაზე უარი თქვა და ექიმი ლ. კულიაბკოც დაითანხმა, დარჩენილიყო და X-სხივებზე ცდებში მისთვის ასისტენტობა გაეწია. ცდებისათვის მზადება ძალზე დაძაბულად მიდინარეობდა. თანამედროვეთა მოწმობით, მას ყველაფერი აინტერესებდა, რაც X-სხივებს უკავშირდებოდა, ევროპის ყველა ქვეყნის მეცნიერული პუბლიკაციებიდან და საგაზეთო სტატიებიდან დაწყებული, "X-სხივების მისაღები" დანადგარის მომსახურებისა და შეკეთების, ბიოლოგიური მასალის, რეაქტივების და ა. შ. დამზადების საინჟინრო საკითხებით დამთავრებული.

და აი, 1896 წლის სექტემბერში გამოჩნდა საზაფხულო "რენტგენის ექსპედიციის" (ასე მონათლეს ახლობლების წრეში ამ პრობლემით ი. თარხან-მოურავის გატაცება) პირველი შედეგები. თავდაპირველად "პეტერბურგის ბიოლოგიური ლაბორატორიის მაცნეში" [20], შემდეგ კი "ს. ბოტკინის საავადმყოფოს გაზეთის" ორ გამოშვებაში დაიბეჭდა სამი სტატია [21-23], რომლებშიც ვკითხულობთ: "...მოცემული პუბლიკაცია, რამდენადაც ჩემთვის ცნობილია, იმის დამტკიცების პირველი მცდელობაა, რომ X-სხივებით შესაძლებელია არა მხოლოდ ფოტოგრაფირება და დიაგნოსტირება, როგორც ეს აქამდე იყო ცნობილი, არამედ სასიცოცხლო პროცესებზე გავლენის მოხდენაც. არ გაგვიკვირდება, თუ ახლო მომავალში ამ სხივებს სამკურნალო მიზნით გამოიყენებენ..."

"ჩაუკვირდით ამ სტრიქონებს! რა უფრო მეტია მათში: გენიალობა თუ თავმდაბლობა?" - წერდა ა. კუზინი 1966 წელს [24]. "მისი გამოკვლევები მაიონიზებელი რადიაციის ბიოლოგიურ მოქმედების შესწავლის შესახებ ნაშრომების საწყისად იქცა... შემდგომში ბევრი აღმოჩენა, სენსაცია, მარცხი იყო. მაგრამ ეს გახლდათ დასაწყისი, რადიობიოლოგიის დაბადება".

ი. თარხან-მოურავის ეს ფუძემდებლური რადიობიოლოგიური გამოკვლევები, რომლებიც მან 1896 წელს ცალკე გამოცემის სახით განაზოგადა [23], მის მიერ პირველად აღმოჩენილი ფაქტების გარდა, საკვლევ მოვლენათა მექანიზმების ახსნის მცდელობას შეიცავს. მის მიერ პოსტულირებულ დებულებათა უმრავლესობამ საკუთარ დროს გაასწრო, ხოლო ამოცანის დაყენება, შემდგომი კვლევების მის მიერ დასახული პროგრამა, მათ შორის, რადიობიოლოგიის სფეროში პიონერის მეთოდოლოგიური მიდგომები, დღესაც სავსებით თანამედროვეა. არც იმის დავიწყება შეიძლება, რომ ეს რენტგენის აღმოჩენის შემდეგ სულ რამდენიმე თვეში ხდებოდა, როდესაც საკამათო იყო არა მარტო თავად გამოსხივების ფიზიკური ბუნება, არამედ "X-სხივების წარმოშობის ადგილი". ავტორმა ამ ნაშრომებში შემდგომი გამოკვლევებისათვის დასახული ყველა საკითხისა და ამოცანის შესწავლა ვერ შეძლო, მაგრამ ყველაზე ფართო გაგებით რადიობიოლოგიის საკითხებით მგზნებარე გატაცება სიცოცხლის ბოლომდე შეინარჩუნა. 1896-1898 წლებში რუსულ, გერმანულ და ფრანგულ სამეცნიერო და სამეცნიერო-პოპულარულ ჟურნალებში მან რადიობიოლოგიის პრობლემებისადმი მიძღვნილი 28 სტატია გამოაქვეყნა, რომელთაგან ხუთი ცალკე ბროშურებად გამოიცა. გარდა ამისა, იმ პერიოდის რიგ ფიზიოლოგიურ, ჰიგიენურ, ეკოლოგიურ და სოციოლოგიურ ნაშრომებში ვხვდებით პარალელებსა და მსჯელობას X-სხივებისა და რადიოაქტიური გამოსხივების შესახებ. ი. თარხან-მოურავის ბოლო ნაშრომი, რომელიც მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნდა, ასევე რადიობიოლოგიას ეხება.

ი. თარხან-მოურავის ცალკეული ნაშრომების რეტროსპექტული ანალიზი მოცემულ ნაშრომში მიზანშეწონილი არ იქნება, თუმცა ზოგადი რადიობიოლოგიური შეხედულებები, როგორც ჩანს, გარკვეულ ინტერესს იმსახურებს.

რადიობიოლოგიური გამოკვლევების მეთოდიკა 1896 წლის შრომებშივე, როგორც ეს საერთოდ ახასიათებდა ბატონ ივანეს, დეტალურად, ამომწურავად არის გაშუქებული. საუკუნოვანი ხანდაზმულობის მიუხედავად, მისი ამ ნაშრომების მიმართ, ამოცანის დასახვისა და მისი მეთოდურად განხორციელების გულმოდგინების თვალსაზრისით, დღესაც შეუძლებელია რაიმე პრეტენზიის წაყენება, რა თქმა უნდა, თუ ზუსტ დოზიმეტრიას არ ჩავთვლით, რომელზეც მაშინ საუბარიც არ შეიძლებოდა. ჩვენს დღეებშიც კი რადიობიოლოგიურ ნაშრომებში ყოველთვის როდი წაიკითხავ: "ცხოველების რენტგენიზაციაზე ჩატარებული ცდების ყველა სერიას თან ახლდა საკონტროლო ცდები, რომლებშიც ცხოველები ზუსტად ისეთსავე გარემო პირობებში იმყოფებოდნენ, X-სხივების გამოკლებით". ერთადერთი, ი. თარხან-მოურავის აზრით ძნელად აღმოსაფხვრელი შესაძლო განსხვავება გარემომცველი ჰაერისა და თავად ბიოლოგიური ობიექტის გათბობაში მდგომარეობდა. ამასთან დაკავშირებით მან საგანგებო ცდები ჩაატარა, რომლებშიც სითბური ეფექტი რადიაციულ ეფექტზე სხვადასხვა მიმართულებით უნდა ასახულიყო - გაეძლიერებინა ან დაესუსტებინა ის. ამ ცდების საფუძველზე მან დაასკვნა, რომ მის მიერ გამოვლენილი ბიოლოგიური ეფექტები "რენტგენიზაციის" დროს ობიექტის გათბობაზე დამოკიდებული არ არის. სხვათა შორის, ეს ტერმინი, რომელიც ბოლო დრომდე ფართოდ გამოიყენებოდა, ი. თარხან-მოურავმა შემოიღო. თავისი სტატიის სქოლიოში ის წერს: "ასე ვუწოდებ მთელ ორგანიზმზე ან მის ნაწილებზე X-სხივების ზემოქმედების პროცესს; სიტყვა "რენტგენიზაციას" არსებობის ისეთივე უფლება აქვს, როგორიც სიტყვა "გალვანიზაციას".

გამოკვლევის მეთოდიკის საკითხებს ბატონი ივანე იმდენად დიდ ყურადღებას უთმობდა, რომ მომდევნო, 1897 წელს კრუქსის მილთან მუშაობის დროს მეთოდური საკითხების, რენტგენოგრაფიისა და ექსპერიმენტის ტექნიკისადმი მიძღვნილი ნაშრომების სერია გამოაქვეყნა [25-28]. მან გამოიგონა სპეციალური თეჯირი, რომელიც "ტყვიის ქაღალდით" დაფარული დამიწებული ალუმინის ფურცლისაგან შედგებოდა. დამიწებას იგი აუცილებლად მიიჩნევდა X-სხივების წყაროს ელექტროსტატიკური მოქმედებისაგან დასაცავად. ამ თეჯირისა და X-სხივებზე ცდების დემონსტრირება ი. თარხან-მოურავმა 1897 წელს პარიზის ბიოლოგიური საზოგადოების სხდომაზე მოახდინა და გაოცება გამოთქვა იმის გამო, რომ საფრანგეთში, ისევე, როგორც გერმანიასა და სხვა ქვეყნებში, სადაც მას მოუწია ყოფნამ, რენტგენის დანადგარებთან მუშაობისას დამცავ ღონისძიებებს უგულებელყოფდნენ [28]. ამის მიზეზად მას "X-სხივების ფიზიოლოგიური მოქმედების" და ფიზიკოსებსა და ექიმებში "კანის ანთებისა და წყლულების განვითარების შესახებ" მონაცემების უცოდინრობა მიაჩნდა. ეს უკანასკნელი, მისი აზრით, კრუქსის მილით დასხივების შესაძლო შედეგებს შორის ყველაზე სახიფათო სულაც არ გახლდათ.

საერთოდ, ბატონ ივანეს ახასიათებდა ბიოლოგიური ექსპერიმენტისა და სამედიცინო გამოკვლევის ტექნიკური სრულყოფისაკენ სწრაფვა, ის თვითონ გახლავთ რიგი ახალი მეთოდიკების, მათ შორის ადამიანისთვის სისხლის მოცულობის გაზომვის არაინვაზიური მეთოდის, "ნერვული აგზნების გავრცელების" სიჩქარის გაზომვის, ელექტროსტიმულაციის და ა. შ. მეთოდების ავტორი. ყველამ როდი იცის, რომ ჯერ კიდევ 1878 წელს ი. თარხან-მოურავმა პირველად გამოიყენა ტელეფონი ნეიროფიზიოლოგიური გამოკვლევებისთვის [29, 30]. ნ. ვედენსკი აღნიშნავდა, რომ ტელეფონით ცდების ჩატარებისას, მისი ცუდი ხარისხის გამო, ი. თარხანოვს ბიოდენების უშუალოდ "გაგონება" არ შეეძლო [31]. მაგრამ ბატონმა ივანემ საინტერესო ექსპერიმენტი მოიფიქრა: საკვლევ ობიექტში ის წამში 500 სიხშირით სუსტ დენს ატარებდა, რომელიც გაღიზიანებას არ იწვევდა, მაგრამ ტელეფონში გარკვევით ისმოდა. ნერვის ან კუნთის პოტენციალი ამ ტონის სიმაღლის მოდულირებას "მოქმედების დენების" პოლარულობის მიხედვით ახდენდა. ბატონ ივანეს, როგორც დახვეწილ ვიოლონჩელისტს, როგორც ჩანს, ამ ძვრების გაგონება არ უჭირდა. ამას მოწმობს ნერვ-კუნთის ფიზიოლოგიის დარგში მის მიერ აღმოჩენილი ფაქტები, რომლებიც არა მარტო თანამედროვე წარმოდგენათა საფუძველზე შეიძლება აიხსნას, არამედ აღწერითი თვალსაზრისით უზადოა. მეტიც, მის მიერ გამოვლენილი ფაქტების ბიოფიზიკური და ფიზიოლოგიური ინტერპრეტაცია ბევრ რამეში სარწმუნოა [11].

ი. თარხან-მოურავს არასდროს იტაცებდა მეთოდიკა მხოლოდ მეთოდიკის გამო. ყოველი მეთოდური სიახლე, მათ შორის რადიობიოლოგიის სფეროშიც, ნაკარნახევი იყო ბიოლოგიური მოვლენის მექანიზმში ჩაწვდომის, მეცნიერების მიღწევათა ხალხის სამსახურში ჩაყენების მოწადინე ბუნებისმეტყველისა და მოქალაქის პოზიციიდან სამედიცინო-ბიოლოგიური პრობლემების გადაჭრისადმი მრავალმხრივი მიდგომის სურვილით. ამის მაგალითად გამოდგება მის მიერ 1900 წელს პარიზის მსოფლიო გამოფენაზე მოწყობილი სამეცნიერო-პრაქტიკული სადემონსტრაციო განყოფილებები - "მოსახლეობის რაციონალური კვება", "გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სამსახური", "ყვავილი და ყვავილის აცრა" და ა. შ. ამ ექსპონატებისათვის მას "საპატიო ლეგიონის" ორდენი მიენიჭა.

"ცხოველთა ქცევა X-სხივების ზემოქმედების პროცესში". ასე დაასათაურა ი. თარხან-მოურავმა რადიობოლოგიის პირველი მეცნიერული განყოფილება [20]. სავსებით ბუნებრივია, რომ დაკვირვებათა შედეგების გადმოცემას ის ყველაზე განზოგადებული ფიზიოლოგიური ტესტიდან იწყებს. ეს მისი მატერიალისტური მსოფლმხედველობის ძირითადი პრინციპია - ყოველთვის ისწრაფოდეს ნებისმიერი ქცევითი აქტის, ნებისმიერი მოტივაციის ბიოლოგიური მიზანშეწონილობის შეცნობისაკენ, მან აღმოაჩინა, რომ "თხუთმეტი წუთის განმავლობაში რენტგენიზაცია" ბაყაყებზე "დამამშვიდებლად მოქმედებს", იწვევს რა ზოგადი მამოძრავებელი აქტიურობის მკვეთრ შემცირებას. ბუზებსა და პეპლებზე X-სხივები ანალოგიურად მოქმედებდა. თუმცა "კრუქსის მილის მიახლოებისას ცხოველები მოუსვენრობას ამჟღავნებენ, იგზნებიან და მინის ჭურჭლის იმ ადგილას გროვდებიან, სადაც ჩუმი ელექტრული განმუხტვები და X-სხივები ვერ აღწევს". რადიაციისთვის "თავის არიდების" მსგავსი ეფექტი სხვადახვა ცხოველში ხელმეორედ მხოლოდ ნახევარი საუკუნის შემდეგ გამოვლინდა, ხოლო მნიშვნელობა რენტგენის სხივების გენერაციის თანმხლები ელექტროსტატიკური და ელექტრომაგნიტური ველებისა, რომლებსაც ი. თარხან-მოურავი "ჩუმ განმუხტვებს" ან "კრუქსის მილის ელექტრულ ზემოქმედებას" უწოდებს - მხოლოდ მე-20 საუკუნის 60-იან წლებში [32].

ბუნებრივია, მაშინ დოზის სიმძლავრის ცნება არ არსებობდა. ბიოლოგიურ ობიექტთან გამოსხივების წყაროს მიახლოებას, ორი საპირისპიროდ დამუხტული სხეულის ერთმანეთთან მიახლოებისას ელექტრული განმუხტვის წარმოშობის ანალოგიით, ი. თარხან-მოურავი შეცდომით მიიჩნევდა "უხმო" ან "ჩუმი" განმუხტვების წარმოშობის მიზეზად. ბატონი ივანეს მიერ 1896-1897 წლებში გამოქვეყნებულ ნაშრომებში "X-სხივების გამაღიზიანებელი მოქმედებისთვის თავის არიდების" ეფექტში გადამწყვეტი მნიშვნელობა კრუქსის მილის ელექტრულ მოქმედებას ანიჭება. ის ამ მოქმედებას ადამიანისა და ცხოველებისთვის სახიფათოდ მიიჩნევდა, რამაც ზემოთ ნახსენები დამცავი თეჯირის შექმნა და მისი დაჟინებული პროპაგანდა გამოიწვია. იმავე წელს გამოქვეყნდა სტატიები "კრუქსის მილის ელექტრული მოქმედების შესახებ...", სადაც, "X-სხივების გამაღიზიანებელი მოქმედებისთვის თავის არიდების" ფენომენის შესაძლო მექანიზმების საკითხებთან ერთად, ი. თარხან-მოურავი ვარაუდობს, რომ კანის ანთება და თმის ცვენა X-სხივების გარდა შესაძლოა სასიცოცხლო პროცესებზე ელექტრული ველის ზემოქმედებამაც გამოიწვიოს [26,27]. უფრო განზოგადებულად მან ეს საკითხები რადიაქტიურობის აღმოჩენის შემდეგ შესრულებულ მრავალრიცხოვან შრომებში განიხილა, ხოლო სტატიაში "ბუნების ფიზიკური ენერგიები, როგორც სამკურნალო ძალები" [34], რომელიც ჯერ კიდევ 1898 წელს გამოქვეყნდა, გარეგანი გამღიზიანებლების რიცხვს, მექანიკურ, ქიმიურ, თერმულ, ფოტიურ და ელექტრულ გამღიზიანებლებთან ერთად, ბატონი ივანე მაიონიზებელ რადიაციასაც მიაკუთვნებს და ამ ქმედებას "ელექტრულ" მოქმედებას ან "ჩუმ განმუხტვებს" არ უკავშირებს. "X-სხივების გამაღიზიანებელი მოქმედებისთვის თავის არიდების" ეფექტის ფიზიოლოგიური მექანიზმების და კრუქსის მილის მუშაობის თანმხლები "ფიზიკური ფენომენების" ახსნის მცდელობისას ი. თარხან-მოურავი იმ დროის ბუნებისმეტყველების თითქმის ყველა დარგის მიღწევებს ეყრდნობოდა, და უახლესი ცნობებისა და აღმოჩენების (სახელდობრ, რადიაქტიურობის) კვალდაკვალ ცდილობდა, მათი მნიშვნელობა "სასიცოცხლო პროცესებში ფიზიკური მოვლენებისა და ბუნების ძალების" როლის მისეული კონცეფციის პოზიციებიდან გაეანალიზებინა. ეს და მრავალრიცხოვანი ანალოგიური ნაშრომები შეიძლება დამოუკიდებლად იქნეს განხილული ეკოლოგიის, ფიზიოთერაპიისა და კურორტოლოგიის პოზიციებიდან. მაგრამ აქ მხოლოდ იმით შემოვიფარგლებით, რომ ნივთიერებათა ცვლაზე, განვითარების პროცესებსა და აგზნებადობაზე X-სხივების გავლენის გათვალისწინებით ის პერსპექტიულად მიიჩნევდა რიგი დაავადებების, განსაკუთრებით - ავთვისებიანი სიმსივნეების მკურნალობისთვის მაიონიზებელი გამოსხივების გამოყენებას. ეს აზრი მან გამოთქვა და ექსპერიმენტულად დასაბუთება სცადა 1896-1897 წლებში გამოქვეყნებულ ნაშრომებში.

X-სხივების გავლენა ცხოველების რეფლექსულ ქცევაზე. ამ ქვესათაურით იწყებს ი. თარხან-მოურავი ექსპერიმენტული მონაცემების გადმოცემას, რომლებიც, არსებითად, ქცევით აქტებზე რენტგენის გამოსხივების ზემოქმედების ფიზიოლოგიური მექანიზმების ჩაწვდომის პირველ მცდელობას უკავშირდება [20]. მან აღმოაჩინა, რომ 15 და მეტი წუთის განმავლობაში X-სხივების ზემოქმედება როგორც ნორმალურ, ისე დეკაპიტირებულ ბაყაყებში აგზნებადობის საგრძნობ დაქვეითებას ან მჟავური რეფლექსების სრულ დათრგუნვას იწვევს. კიდურის კანის რეცეპტორულ აპარატზე რადიაციის შესაძლო გავლენის გამოსარიცხავად ცდების ერთ სერიაში ტესტირებადი კიდურის ეკრანირება მოხდა, მეორეში კი - ზურგის ტვინის. ამ ცდებით დამტკიცდა, რომ X-სხივების ზემოქმედების შემდეგ "რეფლექსების შესუსტება დამოკიდებულია არა მათ მიერ სხეულის კანის ზედაპირის მგრძნობიარობის დაქვეითებაზე, არამედ თავად ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე მათ შემაკავებელ მოქმედებაზე". ამავე ცდებში ნაჩვენები იქნა, რომ გაშიშვლებული ზურგის ტვინის დასხივებისას ტურკის მიხედვით მჟავური რეფლექსების დათრგუნვის ეფექტი გაცილებით უფრო ძლიერად არის გამოხატული იმის გამო, რომ ამ შემთხვევაში პირობები "ტვინში X-სხივების შეღწევისათვის უფრო ხელსაყრელია".

ამ ცდების საფუძველზე გაკეთდა დასკვნა, რომ ცხოველთა ქცევის ზემოთ აღწერილი ცვლილებები განპირობებულია რადიაციის ზემოქმედებით ცხოველთა "გაღიზიანებადობაზე", რეფლექსულ მოქმედებაზე. ხაზი უნდა გაესვას, რომ ბატონმა ივანემ ამ ცდებში უკვე აღმოაჩინა ინდივიდუალური განსხვავება X-სხივებისადმი მგრძნობიარობაში, და აგრეთვე "გაღიზიანებადობის" საწყისი დონის მნიშვნელობა და ამ მოვლენის ბიოლოგიური მექანიზმის ახსნა სცადა. მეტიც, 1896 წელს მან პირველმა დასვა ფიზიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებებით რადიაციული ზემოქმედების ეფექტის მოდიფიკაციის და, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, სხვადასხვა ფარმაკოლოგიური პრეპარატის ზემოქმედებაზე დასხივებული ორგანიზმის ბიოლოგიური სისტემების რეაქტიულობის შეცვლის დღესაც აქტუალური პრობლემა.

ამ თვალსაზრისით ყურადღებას იმსახურებს სტრიქნინის გამოყენებით ჩატარებული ცდები, რომლებიც განხილულია კარში "რენტგენიზაცია და სტრიქნინული გაშეშება". ი. თარხან-მოურავმა აღმოაჩინა, რომ ზურგის ლიმფურ სადინარში 40-50 მკგ გოგირდჟავა სტრიქნინის ინიექციის შემდეგ 15-30 წუთის განმავლობაში დასხივებულ ბაყაყებს კრუნჩხვა ან არ უვითარდებოდათ ან ძალზე სუსტად იყო გამოხატული, მაშინ, როდესაც საკონტროლო ცხოველები "სტრიქნინული გაშეშებისგან" ცზოველები ხშირად იღუპებოდნენ. აღსანიშნავია, რომ საცდელ და საკონტროლო ცხოველებს ამ შემთხვევაში ის არჩევდა არა მარტო წონისა და სქესის, არამედ კანის შეფერილობის, როგორც აგზნებადობის საწყისი დონის მაჩვენებლის, მიხედვითაც. ჩატარდა აგრეთვე თავად სტრიქნინის ხსნარის დასხივების საკონტროლო ცდები. ბატონი ივანე აღნიშნავს, რომ "X-სხივების ზემოქმედების შემდეგ სტრიქნინის ხსნარს თავისი მომწამვლელი ძალა არ დაუკარგავს" და რომ "X-სხივების კრუნჩხვის საწინააღმდეგო მოქმედება ემყარება თავად ცხოველებზე და არა სტრიქნინზე მათ ზეგავლენას" [20, 21]. "კრუნჩხვის საწინააღმდეგო" ანალოგიური ეფექტი შეიმჩნეოდა, როდესაც სტრიქნინი უშუალოდ დასხივების წინ შეჰყავდათ ან როდესაც დასხივება კრუნჩხვის პირველი ნიშნების გამოჩენის ფონზე ხდებოდა. ამ ცდებმა საშუალება მისცა ი. თარხან-მოურავს, დაესკვნა, რომ "X-სხივების გავლენით ცენტრალური აგზნებადობის დაქვეითების წყალობით შესაძლებელია გარკვეულ ფარგლებში სტრიქნინული გაშეშების აფეთქებასთან ბრძოლა" [20]. აღსანიშნავია, რომ ეს ცდები საფუძვლად დაედო შემდგომში მის მიერ რადიაციული ეფექტის მოდიფიცირების საშუალებათა და ფარმაკოლოგიური პრეპარატებისა და ჰორმონების მიმართ დასხივებული ორგანიზმის რეაქტიულობის შეცვლის ფიზიოლოგიური მექანიზმების ძიებას.

ამ საკითხის რეტროსპექტული ანალიზის დეტალებს არ ჩავუღრმავდებით და მხოლოდ იმას აღვნიშნავთ, რომ ამ ძიებამ 1905 წელს ი. თარხან-მოურავი რენტგენოთერაპიის და ე. წ. ორგანოთერაპიის კომბინირებული გამოყენების მეთოდამდე მიიყვანა [35, 36]. ნაშრომში "რენტგენო- და სპერმინოთერაპიის კომბინირების სარგებლობის თეორიული საფუძვლების შესახებ", რომელიც 1908 წელს, ი. თარხან-მოურავის გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნდა [37], მოცემული პრობლემის შესახებ ჩვენი ეპოქისათვის ფრიად შესაფერ მსჯელობებს შეხვდებით.

ი. თარხან-მოურავის მიერ სტრიქნინზე ჩატარებულ ცდებში კიდევ ერთი, ჩვენი აზრით, მეტად მნიშვნელოვანი ასპექტია. აგერ უკვე 80 წელია სწავლობენ და დღემდე მაინც საკამათოდ რჩება საკითხი მაიონიზებელი გამოსხივების გამაღიზიანებელი ან ამაგზნებელი მოქმედების შესახებ. ვერც მაიონიზებელი გამოსხივების სპეციალური რეცეპტორების არსებობის დაშვების თავიდან აცილება მოხერხდა, რომ არაფერი ვთქვათ სხვა შესაძლო გამშვებ მექანიზმებზე, სხვადასხვა მოდალურობის რეცეპტორებით დაწყებული, ყნოსვის ბოლქვებითა და ქერქის ასოციაციური უბნებით დამთავრებული. ამ საკითხის გადასაწყვეტად თითქმის მთელი თანამედროვე მეთოდური არსენალი იქნა გამოყენებული. მაგრამ ამგვარ ნაშრომთა სიმრავლიდან ერთშიც არ არის გაანალიზებული ი. თარხან-მოურავის მონაცემები, რომელმაც ეს საკითხი ჯერ კიდევ 1896 წელს გონებამახვილური და დამაჯერებელი ხერხით გადაჭრა. ბატონი ივანე სტრიქნინის ინიექციის საშუალებით ზრდიდა აგზნებადობას და ამ ფონზე ბაყაყებს X-სხივების ხანმოკლე წყვეტილ ზემოქმედებას ახდენდა. აღმოჩნდა, რომ "...ხანმოკლე რენტგენიზაციის დასაწყისი გაშეშების აფეთქებას ემთხვეოდა, და ეს ზოგჯერ ზედიზედ რამდენჯერმე მეორდებოდა". შემდეგ ის წერს: "მტკიცე რწმენა გამიჩნდა, რომ ეს დამთხვევები შემთხვევითი არ არის და რეფლექსური გაღიზიანებადობის გაზრდის გარკვეული ხარისხების დროს მათზე X-სხივების მოულოდნელი “დაცემა” შეიძლება აგზნების წარმოშობის სტიმული გახდეს" [22]. თუკი "პეტერბურგის ბიოლოგიური ლაბორატორიის მაცნეში" გამოქვეყნებულ ნაშრომში ცხოველების მიერ რადიაციისა და მისი ამგზნები მოქმედების თავიდან აცილების მიზეზად ბატონი ივანე "ჩუმ განმუხტვებს" და კრუქსის მილის ელექტროსტატიკურ მოქმედებას მიიჩნევდა, ორი თვის შემდეგ, იმავე 1896 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში [23] ის წერს: "ყოველგვარი ეჭვი ამ ცდებში კრუქსის მილის ჩუმი ელექტრული განმუხტვების ან მექანიკური რხევების და ა. შ. ჩარევის თაობაზე უნდა გამოირიცხოს, რამეთუ აღწერილ მოვლენაში ყველა ამ ფაქტორის ჩარევის წინააღმდეგ სიფრთხილის სათანადო ზომები იქნა მიღებული" (გვ. 789).

შესაბამისად, ი. თარხან-მოურავის თანახმად, "გაღიზიანებადობაზე" ზემოქმედებისას, "რენტგენიზაციის ინტენსიურობის და მისი დასრულების შემდეგ გასული დროის" მიხედვით მისი გაზრდის ან დაქვეითებისას X-სხივებს შეუძლია, თვითონვე იყოს გამღიზიანებელი, მაგრამ ამ ეფექტის მკაფიოდ გამოსავლენად აუცილებელია "გაღიზიანებადობის სტრიქნინით გაზრდა". ის მიიჩნევდა, რომ "სტრიქნინის გარეშე X-სხივებს გამაღიზიანებელი ზემოქმედების განხორციელება ცენტრალური ნერვული აქტების მეშვეობით ძალუძთ" და, ამგვარად, განაპირობებენ დასწავლასა და ზოგიერთ სხვა, სახელდობრ, მის მიერ გამოვლენილ X-სხივების "ამრეკლავი ქმედების" ფაქტზე ზემოთ განხილულ ქცევით რეაქციებს. თუმცა 1896 წლის შრომებში, "ბაყაყი Rana Temporaria-ს კანის ფერზე X-სხივების ზემოქმედების" აღწერისას, იგი აღნიშნავს, რომ ეს საკითხი ბოლომდე გარკვეული არ არის და შესწავლას საჭიროებს. ბატონმა ივანემ ყურადღება მიაქცია, რომ დასხივებული ბაყაყები, მათ შორის "X-სხივების ზემოქმედებამდე ან მას შემდეგ სტრიქნინიზებულნი", "თუ შემდეგ სინათლეზე და წყალში ჩავსვამთ, ერთ-ორ საათში მკვეთრად მუქ შეფერილობას იღებენ, რომელიც, რა თქმა უნდა, კანის პიგმენტური უჯრედების, მელანიფორების მოდუნებითა და გაფართოებით არის განპირობებული. ეს მოვლენა, ჩვეულებრივ, მეორე-მესამე დღეს ქრება. ჯერჯერობით გარკვეული არ არის, ის სხეულის პერიფერიაზე X-სხივების ზემოქმედებაზეა დამოკიდებული თუ ცენტრალური ნერვული აქტის შედეგია..." [20]. მომდევნო ნაშრომებში ი. თარხან-მოურავი რამდენჯერმე დაუბრუნდა ამ საკითხს და მიიჩნევდა, რომ მის მიერ გამოვლენილი ნეირორადიობიოლოგიური ეფექტების უმრავლესობა უპირატესად ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე რადიაციის პირდაპირი გავლენის შედეგია.

X-სხივების გავლენა გულსა და სისხლის მიმოქცევაზე ბატონმა ივანემ სხვადასხვა ობიექტზე გამოიკვლია. მას, უმთავრესად, სურდა გადაეწყვიტა ორი ამოცანა. ერთი მხრივ, აინტერესებდა მიოკარდიალური და გლუვკუნთოვანი უჯრედების და, ასევე გულის მოქმედებისა და ქსოვილებში სისხლის ადეკვატური მიმოქცევის მარეგულირებელი ნერვული ელემენტების რეაქტიულობის საკითხები. მეორე მხრივ, ამ ცდებით იგი იმედოვნებდა შეემოწმებინა საკუთარი ჰიპოთეზა ფიზიოლოგიურ პროცესებზე X-სხივების ქიმიური ზეგავლენის შესახებ, რაც, მისი აზრით, ნივთიერებათა ცვლის საშუალებით რეალიზდებოდა. მას მიაჩნდა, რომ მიმოცვლითი პროცესების აქტივაციამ უნდა გამოიწვიოს გულის შეკუმშვათა სიხშირისა და ძალის გაზრდა, სისხლძარღვებში სისხლის ნაკადის გაძლიერება, ხოლო მიმოცვლითი პროცესების დათრგუნვისას სურათი საპირისპიროდ უნდა იცვლებოდეს. თუმცა, ბაყაყის in situ გაშიშვებული მომუშავე გულის, აგრეთვე ენისა და ჯორჯალის სისხლძარღვების დასხივებით ჩატარებულმა ცდებმა მოსალოდნელი შედეგი არ მოიტანა. ეფექტი არ იქნა გამოვლენილი ცხოველების მთელი სხეულის ან მოციმციმე ეპითელიუმის ცალკეული იზოლირებული უბნების დასხივების შემთხვევაშიც. ი.თარხან-მოურავი სხვადასხვა ობიექტის (მათ შორის, უმაღლესი მცენარეების და წყალმცენარეების) დასხივების გზით ცდილობდა ამ საკითხების ზოგადბიოლოგიურ ასპექტში გადაწყვეტას, აკვირდებოდა X-სხივების გავლენას "Vellisneria spiralis-ს უჯრედებში სითხის მოძრაობაზე" და ა.შ. მაგრამ ყველა შემთხვევაში უარყოფითი შედეგი მიიღო ანუ, მისი მონაცემებით, X-სხივები გავლენას არ ახდენდნენ ამ ფიზიოლოგიურ პროცესებზე. მიუხედავად ამისა, მან არ უარყო თავისი ჰიპოთეზა, რადგან მიაჩნდა, რომ გამოყენებული დანადგარი ეფექტის გამოსავლენად საკმარისად ძლიერი არ იყო. იგი წერს, რომ კრუქსის მილაკიდან მოყოლებული, X-სხივების მთელი მოქმედება "ცენტრალური ნერვული სისტემის სფეროთი შემოიფარგლებოდა, რომლის მიმართ დასხივება შემანელებელი, შემაკავებელი აგენტის როლს ასრულებს" [20, გვ. 51]. ამავე მოსაზრებას გამოთქვამს იგი 1896 წელს გამოქვეყნებულ სხვა ნაშრომში [22], სადაც წერს, რომ "X-სხივების მოქმედება უპირატესად, ან იქნებ, მხოლოდ და მხოლოდ ტვინის ნერვული ცენტრების უჯრედებზეა მიმართული". ნერვული უჯრედებისა და მთლიანად ნერვული სისტემის რადიომგრძნობელობა დღემდე სადავო საკითხია, თუმცა, უახლესი მონაცემები ადასტურებს ი.თარხან-მოურავის ამ შეხედულებას. უკანასკნელი ცნობების თანახმად, სხივური დაავადებისათვის დამახასიათებელი მულტიორგანული დაზიანებანი სწორედ ცენტრალური ნერვული სისტემის ფუნქციის პირველად დარღვევასთან, მათ შორის, პირველად ცერებროვაკულურ დარღვევებთან არის დაკავშირებული [47].

X-სხივების გავლენა ემბრიონულ განვითარებაზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ი. თარხან-მოურავის აღმოჩენა, რომელიც სალამურას განაყოფიერებული კვერცხების განვითარებაზე X-სხივების ზემოქმედების შესწავლას უკავშირდება. ეს ნაშრომი ბატონმა ივანემ ასისტენტ ა. კულიაბკოს მონაწილეობით შეასრულა. "მან სალამურას  ერთ ჯერზე განაყოფიერებული კვერცხები აურია და ყოველგვარი შერჩევის გარეშე ორ დაახლოებით თანაბარ ნაწილად გაყო. ერთ პარტიას ყოველდღე დღეში ორჯერ 15 წუთით ასხივებდა X-სხივებით, ხოლო მეორე - საკონტროლო პარტიას ოთახის იმავე განყოფილებაში ტოვებდა, განათებისა და ტემპერატურის თანაბარ პირობებში. გულდასმით ჩატარებულმა ერთადერთმა ცდამ მოგვცა მოულოდნელი შედეგი, კერძოდ, დასხივებული კვერცხების პარტიიდან ერთი ემბრიონიც კი არ განვითარებულა, ხოლო საკონტროლო პარტიიდან რამდენიმე ათეული განვითარდა" [21, გვ. 755]. ეს დაკვირვება ი. თარხან-მოურავს იმდენად მნიშვნელოვნად მიაჩნდა, რომ 1896-1897 წლების ნაშრომებში X-სხივებზე ჩატარებული ცდების განზოგადებულ აღწერას სწორედ მისით იწყებდა და ყოველ ჯერზე ხაზს უსვამდა ამგვარი ცდების მომავალში ჩატარების აუცილებლობას, მათ შორის სხვადასხვა ობიექტზე [21,22,28]. მისი აზრით, თუ აღმოჩნდება, რომ  ეს "რენტგენიზაციის მყარი ეფექტია", მაშინ "X-სხივების გავლენით ქვირითის განვითარების შეფერხება შენელების მოვლენათა იმავე კატეგორიას მიეკუთვნება, როგორიც ცენტრალური ნერვული სისტემის ფუნქციაზე X-სხივების ზემოქმედებისას შევნიშნეთ", ანუ "მისი ფუნქციების დაქვეითება, დათრგუნვა" [20, გვ. 51-52]. ამ ცვლილებათა მექანიზმებს ი. თარხან-მოურავი სხვადასხვაგვარად განმარტავდა. როგორც ჩანს, მათი განხილვა უფრო მიზანშეწონილია განზოგადებული სახით, უფრო გვიანდელი რადიობიოლოგიური ნაშრომების ანალიზის შემდეგ.

ივანე თარხან-მოურავის შრომები რადიაციული ოეკოლოგიის დარგში მოიცავს გამოკვლევების ფართო სპექტრს, რომლებსაც საერთო მიზანი აერთიანებს - "...ბიოლოგიაში და დაავადებათა მკურნალობაში რადიოაქტიურობისა და რადიოაქტიური სხივების როლის შესწავლა". ამ მიზნის განხორციელება მან ბუნებრივი რადიოაქტიურობის აღმოჩენისთანავე დაიწყო. თუმცა "ფიზიოლოგიური ექსპერიმენტებისათვის რადიუმის მოპოვება" მხოლოდ პარიზში მსოფლიო გამოფენაზე ჩასვლის შემდეგ შეძლო. 1902 წელს თავის მეგობარ რიშესადმი მიწერილ წერილში ის ჩიოდა, რომ "რადიუმი მეტისმეტად ცოტაა" და ჯერჯერობით ვერ ახერხებს ცდების იმავე მოცულობით დამთავრებას, როგორითაც X-სხივებზე ჩაატარა. 1903 წელს მან საეტაპო ნაშრომი გამოაქვეყნა საერთო სათაურის მქონე სამი პუბლიკაციის სახით [38]. დაახლოებით 50 გვერდის მოცულობის ეს შრომები ლიტერატურული მონაცემებისა და საკუთარი დაკვირვებების ზოგადბიოლოგიური თვალსაზრისით ანალიზს წარმოადგენს და შეიცავს მედიცინასა და სოფლის მეურნეობაში ბუნებრივი რადიოაქტიურობის გამოყენების პრაქტიკულ ასპექტებს. ამას მოჰყვა სამეცნიერო და მეცნიერულ-პოპულარული სტატიები სხვადასხვა ბიოლოგიურ პროცესზე და ცხოველთა ორგანოებზე რადიუმის სხივების ზემოქმედების შესახებ [39-44, 46]. ამ ნაშრომების გაცნობა არა მარტო მაიონიზებელი გამოსხივების ბიოლოგიური მოქმედების პრობლემებით ი. თარხან-მოურავის გატაცებაზე მსჯელობის, არამედ ამ სფეროში მისი დაჟინებული ძიების მიზეზების გაგების საშუალებასაც გვაძლევს. ერთი მხრივ, ის იმედოვნებდა, რომ "...ფიზიოლოგიური პროცესების ბუნებრივი და ხელოვნური აქტიური სხივებით გამოწვეული ცვლილებების შესწავლისას სასიცოცხლო პროცესების არსის შეცნობის გზაზე ფარდის ახდის შესაძლებლობა ჩნდება", მეორე მხრივ კი, ჯანმრთელობის დაცვის, სოფლის მეურნეობის და ა. შ. მნიშვნელოვანი პრაქტიკული ამოცანების გადაჭრაში გამოსხივების გამოყენების იმედი ჰქონდა.

დამახასიათებელ მაგალითად შეიძლება მოვიყვანოთ კრაკოვის მეცნიერებათა აკადემიის ბიულეტენში გამოქვეყნებული ი.თარხანოვისა და ფ.მოლდენჰაუერის სტატია [45]. მოგვიანებით, უკვე ჩვენს დროში ეს სტატია ფრანგულიდან რუსულ ენაზე ითარგმნა მოკლე კომენტარებითურთ [46, გვ. 180-185], თუმცა რადიობიოლოგიურ, სახელდობრ, ფიტორადიობიოლოგიურ ლიტერატურაში ეს ისტორიული ცნობები, სამწუხაროდ, არ განხილულა. ნაშრომის სათაურია "მცენარეების ბუნებრივი და ხელოვნური რადიაციის შესახებ და მისი როლი მცენარეთა ზრდაში" და, როგორც ავტორები აღნიშნავენ, იგი წარმოადგენს გაღივებულ თესლზე და თავად მცენარეებზე ზრდის სხვადასხვა პერიოდში ჩატარებული მრავალი ექსპერიმენტის მოკლე შეჯამებას. ავტორების მიერ მიღებული ძირითადი ფაქტები და მათი მეცნიერული ახსნის ზოგიერთი ასპექტი თანამედროვე ფიტორადიობიოლოგიის თვალსაზრისითაც მეტად საინტერესოა. მოკლედ განვიხილოთ ზოგიერთი მათგანი.

ი.თარხანოვისა და ფ.მოლდენჰაუერის მონაცემების მიხედვით ზემოთ აღწერილი მეთოდით რადიუმის ემანაციის ზემოქმედების შედეგად ბარდის, აგრეთვე მარცვლოვნების (ხორბლის, ქერის, შვრიის, ჭვავის და ა.შ.) აღმონაცენი "აშკარად რადიოაქტიური ხდება, რაც დასტურდება მათი უნარით განმუხტონ ელექტროსკოპი და გავლენა მოახდინონ ფოტოგრაფიულ ფირფიტაზე. თესლის ერთი პოლუსი ყოველთვის უფრო მეტად რადიოაქტიურია, ვიდრე მეორე. ეს სწორედ ის ადგილი გახლავთ, რომლიდანაც მომავალი მცენარის ფესვი წარმოიქმნება". იმის გამო, რომ რადიაციის ზემოქმედება ხორციელდებოდა წყალში რადიუმის ემანაციის შემცველი ჰაერის ცირკულაციის გზით, ავტორები ვარაუდობდნენ, რომ რადიოაქტიური ნივთიერება მცენარის განვითარებად უჯრედებში ჩაერთვება, ხოლო რამდენიმე დღის შემდეგ ეს "ინდუცირებული რადიოაქტიურობა" კვლავ "თესლის ბუნებრივი რადიოაქტიურობის საწყის დონეს უბრუნდება".

მსგავსი მონაცემები იქნა მიღებული ახალგაზრდა მცენარეებზე, მათ შორის, მცენარეთა სხვადასხვა ნაწილზე რადიუმის ბრომიანი მარილების ზემოქმედებისას. ავტორები ამტკიცებენ, რომ რადიოაქტიურობის გამოვლინება უმთავრესად ფესვებში მიმდინარეობს და იქიდან ფოთლებისა და ყვავილებისაკენ მოძრაობისას, იგი პროგრესულად მცირდება. გაღივებული თესლის ბუნებრივი რადიაქტიურობაც ასევე ფესვებშია თავმოყრილი. მშრალი თესლის, ჩალისა და ფესვების გამოკვლევით, აგრეთვე მაღალი ტემპერატურის ზემოქმედებით დამტკიცდა, რომ მცენარეთა რადიოაქტიურობა "უბრალოდ, ფიზიკური მოვლენაა" და "არა სიცოცხლისეული". მცენარეთა რადიოაქტიურობას ავტორები ნიადაგის რადიოაქტიურობასთან აკავშირებენ და მაგალითად მოჰყავთ ცარსკოე სელოში გამოზრდილი სამკურნალო ბალახების გამოკვლევის შედეგები. ავტორები წერენ: "ამ სამედიცინო მცენარეების კვლევისას ყოველთვის ვრწმუნდებოდით, რომ ისინი უფრო რადიოაქტიური იყო, ვიდრე სხვა, ნაკლებად რადიოაქტიურ ნიადაგზე გაზრდილი მცენარეები...". ბუნებრივია, ისმის კითხვა - ასრულებს რაიმე როლს რადიოაქტიურობა მცენარეთა სიცოცხლესა და განვითარებაში თუ არა? ი.თარხან-მოურავს მიაჩნდა, რომ ამ კითხვაზე პასუხი მომავალში გაიცემა, მაგრამ, ამასთან ერთად, მოჰყავდა მთელი რიგი მაგალითები იმისა, თუ როგორ, ეგრეთ წოდებულ მასტიმულირებელ გავლენას ახდენს რადიაცია ცხოველებისა და მცენარეების ორგანიზმზე. რადიოაქტიური აბაზანების სამკურნალო ეფექტი, სხვადასხვა ცხოველის განაყოფიერებული კვერცხის განვითარების დაჩქარება (ბომის ცდები), რადიუმის უნარი, ინკუბაციის გარკვეულ სტადიაზე პართენოგენეზი გამოიწვიოს, რადიოაქტიურ ნიადაგზე მცენარეების გამოზრდასთან დაკავშირებული ა.პელის და ი.თარხან-მოურავის ცდები, რომლებმაც "გასაოცარი შედეგი მოიტანეს მიღებული კულტურის მოსავლიანობის თვალსაზრისით" და ა.შ.

ი.თარხან-მოურავს მიაჩნდა, რომ ყოველივე ეს ცხოველისა და მცენარის ორგანიზმზე რადიაციის მცირე დოზების მასტიმულირებელი მოქმედების გამოვლენაა. ეს პირველი შემთხვევა გახლდათ, როცა პოსტულირებულ იქნა რადიაციული ჰორმოზისი, რომელსაც იგი განიხილავდა, როგორც რადიაციის ზემოქმედების საპასუხო მცენარეთა და ცხოველთა უჯრედების "შეგუებით" რეაქციას. მეორე მხრივ, ზურგის ტვინის რეფლექსების დათრგუნვა, მწერების და ბაყაყების ქცევის ფაზური ცვლილებები, ისევე როგორც თევზის განაყოფიერებული ქვირითის განვითარების ბლოკირება და ემბრიონების დაღუპვა, სხივური წყლულების წარმოქმნა, თმის ცვენა და სხვ. მას "უჯრედების ცხოველქმედების ქიმიური საფუძვლების მოშლის" შედეგად მიაჩნდა.

უკანასკნელ ნაშრომში "რენტგენო- და სპერმინოთერაპიის კომბინაციის მარგებლობის თეორიული საფუძვლების შესახებ", რომელშიც ი.თარხან-მოურავმა გააანალიზა ორგანიზმების "სტიმულირებისა და დათრგუნვის, მედეგობის ზრდისა და შემცირების" ზოგადბიოლოგიური ასპექტები, მის მიერ წამოყენებულია რიგი ახალი იდეები და დასახულია ამ თეორიული საკითხების ექსპერიმენტული გადაწყვეტის კონკრეტული გეგმა მაშინდელი პრაქტიკული მედიცინის მოთხოვნათა თვალსაზრისით. იგი ამტკიცებს, რომ რენტგენოთერაპიის დროს აღნიშნული უქეიფობა, თავის ტკივილი, გულის სისუსტე და ა.შ, განპირობებულია დასხივების შედეგად წარმოქმნილი სხვადასხვაგვარი "შხამიანი ნივთიერებებით", მათ შორის ნეირინით და ქოლინით. სპერმინი, რომელიც მისი აზრით, კატალიზატორს წარმოადგენს, "ამ შხამებს უვნებელ ნივთიერებებად გარდაქმნის". ამ მიმართულებით დასახული სამომავლო გეგმების განხორციელება მას აღარ დასცალდა. ივანე თარხან-მოურავი 62 წლის ასაკში გარდაიცვალა ისე, რომ ზემოთ ხსენებული სტატიის გამოქვეეყნებას ვერც კი მოესწრო.

რუსმა ინტელიგენციამ დიდი პატივით დაკრძალა თავისი თვალსაჩინო წარმომადგენელი ალექსანდრე ნეველის ლავრაში. ცერემონიაზე სიტყვა წარმოთქვა ი.პავლოვმა. იგი თავმჯდომარეობდა აგრეთვე ი.თარხან-მოურავის ხსოვნისადმი მოძღვნილ რუსი ექიმების საზოგადოების საზეიმო სხდომას. ანალოგიური სხდომები ჩატარდა რუსეთის, პოლონეთისა და უკრაინის სხვა ქალაქებში. იმჟამინდელ გაზეთებში, მეცნიერულ და მეცნიერულ-პოპულარულ გამოცემებში გამოქვეყნდა ვრცელი ნეკროლოგები, რომლებშიც მიმოიხილებოდა გამოჩენილი ფიზიოლოგის პარიზის, ვენის, ლონდონის, რომის, ნიუ-იორკისა და სხვა სამეცნიერო ცენტრების ფიზიოლოგთა საზოგადოებების საპატიო წევრის მრავალმხრივი მეცნიერული და პედაგოგიური მოღვაწეობა. 1908 წელს პასტერის ინსტიტუტში ი.თარხან-მოურავის ბიუსტი დაიდგა, ხოლო 1912 წელს ი.პავლოვი თავმჯდომარეობდა მის საფლავზე ძეგლის გახსნის საზეიმო ცერემონიალს. ამ სკულპტული კომპოზიცის ავტორი გახლდავთ ცნობილი რუსი მოქანდაკე,

აკადემიკოსმა ივანე თარხან-მოურავმა უდიდესი როლი შეასრულა თავისი ეპოქის მეცნიერული მიღწევების პოპულარიზაციაში, რუსეთში ქალთა სამედიცინო განათლების ორგანიზების, თანამედროვეთა კულტურული და მეცნიერული მემკვიდრეობის პროპაგანდის საქმეში. იგი ახლოს იცნობდა მსოფლიოს მრავალი ქვეყნის მეცნიერებისა და  კულტურის თვალსაჩინო მოღვაწეებს, მეგობრობდა მათთან. განსაკუთრებით ახლო მეგობრობა აკავშირებდა რუს მხატვართან ილია რეპინთან, რომლის ფუნჯს ეკუთვნის ბატონი ივანეს რამდენიმე საუკეთესო პორტრეტი.

საქართველოს, მისი მეცნიერებისა და განათლების ისტორიაში ივანე თარხან-მოურავს განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს. იგი ასრულებდა ერთ-ერთი იმ ხიდის როლს, რომლის საშუალებითაც ქართველი ხალხი ეზიარებოდა მოწინავე რუსულ და ევროპულ კულტურას, ეძიებდა სოციალური პროგრესისა და დამოუკიდებლობის მოპოვების გზებს. ეს საკითხი ცალკე გამოკვლევის საგანია. ჩვენი ვალია უკვდავვყოთ თვალსაჩინო მეცნიერისა და საზოგადო მოღვაწის ხსოვნა არა მხოლოდ ქუჩებისა თუ სამეცნიერო საზოგადოებებისათვის მისი სახელის მიკუთვნებით, სახელობითი სტიპენდიებისა და პრემიების დაწესებით, არამედ მეცნიერების იმ დარგების ყოველმხრივი განვითარებითაც, რომელთა ჩამოყალიბებაში და განვითარებაში ივანე თარხან-მოურავს ფუძემდებლური როლი ეკუთვნის.

ეს, პირველ ყოვლისა, ეხება საერთო იდეოლოგიურ მიდგომას და ცხოველქმედების პროცესებზე რადიაციის ზემოქმედების შესწავლის კონკრეტული მიზნების განსაზღვრას მის მიერ გაცხადებული ამოსავალი დებულებების საფუძველზე. მას მიაჩნდა, რომ რადიაციის ბიოლოგიური მოქმედების კომპლექსური შესწავლა სამ ძირითად მიზანს უნდა ემსახურებოდეს:

ა) ორგანიზმების ცხოველქმედების პროცესების მართვისათვის რადიაციის გამოყენების მეთოდების დამუშავებას;

ბ) რადიაციის ზემოქმედებისას ნორმალური ფიზიოლოგიური პროცესების შესაძლო დარღვევების თავიდან აცილების და ფარმაკოლოგიური კორექციის, მეცნიერულად დასაბუთებული დაცვის პრინციპების ძიებას;

გ) რადიაციით გამოწვეული ბიოეფექტების გამოყენებას თვით სიცოცხლის არსის შესაცნობად.

ფაქტობრივად, ეს გახლავთ ი.თარხანოვის მიერ საუკუნეზე მეტი ხნის უკან შემოთავაზებული თანამედროვე რადიობიოლოგიის გრძელვადიანი პროგრამა, რომელსაც ანალოგი დღემდე არ გააჩნია. ამდენად, ზოგიერთი სპეციალისტის მტკიცება, თითქოს რადიობიოლოგია კრიზისს განიცდის, ვფიქრობთ, უსაფუძვლოა.

საყოველთაოდ აღიარებულია, რომ თანამედროვე რადიობიოლოგია არის კომპლექსური სამეცნიერო დისციპლინა, რომელიც შეისწავლის ყველა სახის მაიონიზებელი და არამაიონიზებელი გამოსხივების მოქმედებას ბიოლოგიური სისტემების ორგანიზაციის ყველა დონეზე - მოლეკულურიდან პოპულაციურამდე. რადიობიოლოგიური გამოკვლევების პოპულაციურ დონეს ზოგიერთი სპეციალისტი განიხილავს, როგორც დამოუკიდებელ დისციპლინას - რადიაციულ ეკოლოგიას. როგორც ჩანს, ეს შეხედულება მთლად კორექტული არ არის, მიუხედავად იმისა, რომ რადიობიოლოგიისა და, მთლიანად ბიოლოგიის გარეშე ტერმინი რადიაციული ეკოლოგია აზრს კარგავს. კიდევ უფრო უარესი კი ის გახლავთ, რომ რადიაციულ ეკოლოგიად მიიჩნევენ ხოლმე რადიაციული დაბინძურების დონის მიხედვით რეგიონების კარტირების მონაცემებს, თუმცა ამის გარეშე, ცხადია, შეუძლებელია რეალური რადიოეკოლოგიური გამოკვლევების ფარგლების დადგენა. რადიობიოლოგია, ისევე როგორც მთლიანად ბიოლოგია, შეისწავლის ადაპტაციურ პროცესებს და საარსებო გარემოში ორგანიზმების სიცოცხლის უზრუნველყოფის კანონზომიერებებს, რომლებიც დაკავშირებულია თვით სიცოცხლის არსთან და მის რადიაციულ მოდიფიკაციასთან.

რადიაციული ეკოლოგია, ისევე როგორც ეკოლოგია მთლიანად, გაცილებით უფრო ტევადი ცნებებაა, ვიდრე უბრალოდ ბიოლოგიური ამოცანა. იგი მოიცავს საინჟინრო, აგრარული, ბიოლოგიური და სხვა ტექნოლოგიების არსებით ელემენტებს, რომლებიც განკუთვნილია მთლიანად ბიოტის დაცვისა და რადიაციული საფრთხის მონიტორინგისათვის, მათ შორის, ადამიანთა პოპულაციების ჯანმრთელობის უზრუნველყოფის, მათ ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებისათვის და ცივილიზაციის მდგრადი განვითარების გარანტიების შესაქმნელად გარემოში ბუნებრივი და ანთროპოგენური ცვლილებების პირობებში. ამგვარად, რადიაციული ეკოლოგია არის მულტიდისციპლინური მეცნიერება. იგი დაკავშირებულია მრავალპროფილიან ტექნოლოგიებთან, რომლებიც ემყარება ბირთვული ფიზიკის, ქიმიის, საინჟინრო, ბიოლოგიური და სამედიცინო მეცნიერებების კომპლექსის, ზოგადი ეკოლოგიის, სოციოლოგიის, რისკის ანალიზის და ა.შ. მიღწევებზე. რადიაციული ეკოლოგია მოიცავს ზოგადი ეკოლოგიის თითქმის ყველა სპეციფიკურ პრობლემას, რაც რადიაციასთან არის დაკავშირებული და რიგი სპეციფიკური მიმართულებებიც გაჩნია. მაგალითად, ფიზიოლოგიური რადიოეკოლოგია, რომელიც შეისწავლის ცალკეული ორგანიზმების ცხოველქმედების პროცესების დამოკიდებულებას რადიოაქტიურობის დონეზე მათ საარსებო გარემოში; ქცევითი ანუ ეთოლოგიური რადიოეკოლოგია, რომელიც შეისწავლის ცალკეული ორგანიზმების ქცევით რეაქციებს ბუნებრივ საარსებო გარემოში მომატებულ რადიაციულ ფონზე; პოპულაციური რადიოეკოლოგია, რომელიც შეისწავლის რადიონუკლიდების განაწილებისა მიგრაციის პროცესებს, ერთი მხრივ, მცენარეებისა და ცხოველების პოპულაციებში, ხოლო მეორე მხრივ, მათ საარსებო ფიზიკურ გარემოში; თანასაზოგადოებების რადიოეკოლოგია, რომელიც შეისწავლის ცხოველების, მცენარეებისა და მიკროორგანიზმების პოპულაციების ორგანიზაციის და ფუნქციონირების პრინციპებს რადიონუკლიდებით დაბინძურებულ რეგიონებში და რადიონუკლიდების მიგრაციას ფართო ბიოგეოცენოზურ ასპექტში; გამოყენებითი რადიოეკოლოგია, რომელიც წარმოადგენს კომპლექსურ მეცნიერულ-ტექნიკურ მიმართულებას და შეიმუშავებს ინდივიდუალური და სოციალური ქცევის, ეკონომიკური აქტივობის, დეზაქტივაციის ღონისძიებების და რადიონუკლიდებით დაბინძურებულ რეგიონებში მოსახლეობისა და ბუნების დაცვის სხვა მეთოდების მეცნიერულად დასაბუთებულ პრინციპებს და ნორმატიულ აქტებს; თეორიული რადიოეკოლოგია, რომელიც სხვადასხვა წარმოშობის მოსალოდნელ ან რეალურ რადიონუკლიდურ დაბინძურებასთან დაკავშირებული ინციდენტებისას ახდენს რადიოეკოლოგიური სიტუაციის რეგიონული და გლობალური ცვლილებების მოდელირებას. არსებობს რადიოეკოლოგიის ზოგიერთი სხვა, შედარებით უფრო ვიწრო სფეროები ზემოთ ჩამოთვლილი მიმართულებების მიჯნაზე, რომლებიც უზრუნველყოფს მათ შინაგან კავშირებს და ერთიანობას. აღსანიშნავია, რომ ე. ოდუმი პირველი გახლდათ, ვინც გასული საუკუნის 50-იან წლებში განაზოგადა ამ მიმართულებით არსებული საკუთარი და ლიტერატურული მონაცემები, ჩამოაყალიბა შესაბამისი ლაბორატორია, შემოიღო ტერმინი "რადიაციული ეკოლოგია" და განვითარების თანამედროვე ტენდენციები შესძინა ამ მულტიდისციპლინურ მეცნიერებას.

პირადმა მაგალითმა და ივანე თარხან-მოურავის უზარმაზარმა მეცნიერულმა მემკვიდრეობამ, მისმა საგანმანათლებლო, პედაგოგიურმა და საზოგადოებრივმა მოღვაწეობამ უდიდესი გავლენა მოახდინა ქართული მეცნიერების სხვადასხვა მიმართულების განვითარებაზე. ეს განსაკუთრებით აისახა ეკოლოგიური ბიომედიცინის (რადიობიოლოგიისა და რადიაციული ეკოლოგიის ჩათვლით) ჩამოყალიბებაზე. პირველი რადიობიოლოგიური გამოკვლევები საქართველოში ჯერ კიდევ გასული საუკუნის 20-იან წლებში ტარდებოდა და, ძირითადად, სამედიცინო პრაქტიკასთან იყო დაკავშირებული, მათ შორის წყალტუბოს რადონის შემცველი წყაროების სამკურნალო ზეგავლენის მექანიზმების შესწავლასთან. თანამედროვე რადიობიოლოგიური გამოკვლევები საქართველოში ხიროსიმისა და ნაგასაკის ატომური დაბომბვის და ბირთვული ომის რეალური საფრთხის გაჩენის შემდეგ დაიწყო. ამ სამუშაოების სხვადასხვა ასპექტში განსხვავებული ხარისხით იყო ჩართული საქართველოს მრავალი სამეცნიერო დაწესებულება, მაგალითად, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიკის, არაორგანული ქიმიისა და ელექტროქიმიის, მცენარეთა ბიოქიმიის, ექსპერიმენტული მორფოლოგიის, ბოტანიკის, ზოოლოგიის და სხვა ინსტიტუტები, ჯანდაცვის სამინისტროს სამედიცინო რადიოლოგიის, ონკოლოგიის, ჰემატოლოგიისა და სისხლის გადასხმის, კურორტოლოგიისა და ფიზიოთერაპიის ინსტიტუტები, სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სასოფლო-სამეურნეო რადიოლოგიის ინსტიტუტი და სხვა ორგანიზაციები, მათ შორის, ქვეყნის უმაღლესი სასწავლებელების კათედრები და ლაბორატორიები.

ქართული რადიობიოლოგიური სკოლის ჩამოყალიბებას, თანამედროვე თვალსაზრისით, სათავე დაედო გასული საუკუნის 50-იან წლებში საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიოლოგიის ინსტიტუტში. თავდაპირველად აკადემიკოს ი.ბერიტაშვილის თაოსნობით დაისახა ბირთვული აფეთქების დამაზიანებელი ფაქტორების ზემოქმედების შესწავლის ექსპერიმენტული პროგრამა. ეს შემთხვევითი არჩევანი როდი გახლდათ, ჯერ კიდევ  მეორე მსოფლიო ომის დროს მისი ხელმძღვანელობით კომპლექსურად იქნა შესწავლილი ცხოველების ორგანიზმზე აფეთქების ტალღის ზემოქმედება და ჩატარდა კლინიკური დაკვირვებები კონტუზიაგადატანილ სამხედრო მოსამსახურეებზე, რომლებიც თბილისის ჰოსპიტლებში მკურნალობდნენ. ეს იყო პირველი მაშტაბური საუწყებათაშორისო კომპლექსური პროექტი, რომლის რეალიზაციაში მონაწილეობა მიიღეს ფიზიოლოგებმა, პათოფიზიოლოგებმა, მორფოლოგებმა, ბიოქიმიკოსებმა, ფსიხიატრებმა, ფიზიკოსებმა და სხვა დარგების სეციალისტებმა საქატთველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიოლოგიის ინსტიტუტიდან (ი.ბერიტაშვილი [48-51], პ.ქომეთიანი [52], ს.ნარიკაშვილი [53]), თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტიდან (ა.ბაკურაძე [54], ა.ლეჟავა [55]), თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტიდან (ა.ბრეგაძე [56]), ფსიხიატრიის ინსტიტუტიდან (ა.ზურაბაშვილი [57]), ფიზიკის ინსტიტუტიდან (ე.ანდრონიკაშვილი [58]), საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტიდან და მეორე მსოფლიო ომის დროს თბილისში მოქმედი სამხედრო ჰოსპიტალების ექიმებმა.

ამ ახალი კომპლექსური პროგრამის ფარგლებში გამოკვლევების ჩატარების მიზნით საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიოლოგიის ინსტიტუტში შეიქმნა ბიოფიზიკის განყოფილება, რომლის ხელმძღვანელად მოწვეული იქნა პროფესორი გ.ვაწაძე. თავდაპირველად, "რენტგენის X-სხივების ფიზიოლოგიური მოქმედების შესახებ" ივანე თარხან-მოურავის ნაშრომთა ძირითადი წანამძღვრებიდან გამომდინარე, დაგეგმილი იყო ფიზიოლოგიური ფუნქციების სხივური მოდიფიკაციისა და კორექციის კვლევა. შემდგომში ფიზიოლოგიის ინსტიტუტის ბიოფიზიკის განყოფილების ბაზაზე ჩამოყალიბდა სამი დამოუკიდებელი ლაბორატორია - საკუთრივ ბიოფიზიკის, მ.ზაალიშვილის ხელმძღვანელობით,  ზოგადი რადიობიოლოგიის - გ.ვაწაძის ხელმძღვანელობით და რადიაციული ფიზიოლოგიის - კ. ნადარეიშვილის ხელმძღვანელობით. კ.ნადარეიშვილის დაევალა აგრეთვე სამეცნიერო-საორგანიზაციო საქმიანობის წარმართვა. აშენდა სპეციალიზებული რადიობიოლოგიური კორპუსი თავისი ვივარიუმით ინკორპორირებული რადიონუკლიდებისა და ქრონიკული გარეგანი დასხივების გავლენის შესწავლისათვის. მაგრამ კომპლიქსური რადიობიოლოგიური გამოკვლევების დაწყება ვერ მოხერხდა.

პროფესორი გ.ვაწაძე მალე გარდაიცვალა და რადიობიოლოგიური ლაბორატორიები გაერთიანდა განყოფილებად, რომელიც, ინსტიტუტის ძველი შენობის დანგრევისა და მის მაგიერ ახალი კორპუსის მშენებლობის გამო ქალაქის სხვა უბანში, პრაქტიკულად ამორტიზებულ შენობაში გადავიდა. აქედან დაიწყო რადიობიოლოგიის განყოფილებისათვის ახალი ექსპერიმენტული ბაზის შექმნა და მისი გარდაქმნა დამოუკიდებელ სამეცნიერო დაწესებულებად. ეს შესაძლებელი გახდა იმის წყალობით, რომ ცენტრის თანამშრომლებმა შეასრულეს მთელი რიგი მსხვილი სახელშეკრულებო სამუშაოები ორგანიზმზე ექსტრემალური ნეიროტროპული და კარდიო-ცირკულატორული ზემოქმედებისას სასიცოცხლო პროცესების დაზიანებისა და მისგან დაცვის მექანიზმების კომპლექსური შესწავლა. შეისწავლებოდა აგრეთვე მოსახლეობისა და ორგანიზებული პოპულაციური ჯგუფების ჯანმრთელობის მდგომარეობის მონიტორინგის ზოგადი პრინციპები. ამ გზით მოპოვებული სახსრებით და მეცნიერებისა და ტექნიკის სახელმწიფო კომიტეტის მიერ გამოყოფილი მიზნობრივი დაფინანსებით ჩატარდა ცენტრის შენობის რეკონსტრუქცია, აშენდა ლაბორატორიული ცხოველების სანაშენე, ფლიგელი ბიბლიოთეკის, საინფორმაციო და საინჟინრო-ტექნიკური სამსახურებისათვის, სახელოსნოებისათვის და ა.შ. ძირითადად ამავე სახსრებით შეძენილი იქნა აუცილებელი აპარატურა და გამზომი ტექნიკა.

მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში რადიობიოლოგიის განყოფილებამ საგრძნობლად გააფართოვა მოღვაწეობის არეალი როგორც მეცნიერული, ისე ორგანიზაციული თვალსაზრისით. მის ბაზაზე ამოქმედდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის რადიობიოლოგიის სამეცნიერო საბჭო და იზოტოპებისა და გამოსხივების მუდმივი კომისია, რომლებიც საქართველოს ყველა უწყებასა და ორგანიზაციაში რადიობიოლოგიური გამოკვლევებისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო და პრაქტიკული საქმიანობის კოორდინაცია აწარმოებდენ. კომისიამ ასევე მოამზადა შესაბამისი სფეროების სპეციალისტები და ლიცენზიები გასცა საქართველოს მთელს ტერიტორიაზე მათ დასაშვებად ზემოთ ხსენებული საქმიანობის განხორციელებისათვის. ცენტრი 1971 წლიდან გამოსცემს შრომათა კრებულს "რადიაციული გამოკვლევები", რომელიც ამ ხნის განმავლობაში აღნიშნული სფეროს სპეციალისტთა გამაერთიანებელი პერიოდული ქართული გამოცემა გახდა. ი.ბერიტაშვილის სახელობის ფიზიოლოგიის ინსტიტუტის რადიობიოლოგიის განყოფილების და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის იზოტოპებისა და გამოსხივების მუდმივმოქმედი კომისიის რეორგანიზაციისა და გაერთიანების შედეგად 1991 წელს ჩამოყალიბდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის რადიობიოლოგიისა და რადიაციული ეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი, რომელმაც მუდმივად მოქმედი კომისიის ფუნქციებიც შეინარჩუნა. გარდა ამისა, ცენტრში არსებობდა "რადიობიოლოგიისა" და "რადიაციული ეკოლოგიის" სპეციალობებით კანდიდატისა და დოქტორის სამეცნიერო ხარისხის მიმნიჭებელი სადისერტაციო საბჭო. 2005 წელს საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის რეორგანიზაციის შემდეგ ცენტრი საჯარო სამართლის იურიდიული პირის სტატუსით გადაეცა საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს დაქვემდებარებაში, ხოლო იზოტოპებისა და გამოსხივების მუდმივმოქმედი კომისია გარდაიქმნა რადიობიოლოგიისა და რადიაციული უსაფრთხოების საქართველოს ეროვნულ საბჭოდ.

2006 წელს შესრულდა 160 წელი ივანე თარხან-მოურავის დაბადებიდან, 110 წელი რადიობიოლოგიის დარგში მისი ფუძემდებლური ნაშრომების გამოქვეყნებიდან და 15 წელი რადიობიოლოგიისა და რადიაციული ეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის დაარსებიდან. წინამდებარე პუბლიკაცია სწორედ ამ საიუბილეო თარიღებს ეძღვნება და მოკლედ აჯამებს ჩატარებულ სამუშაოს.

რადიობიოლოგიისა და რადიაციული ეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევით ცენტრში დაარსების დღიდან შეისწავლებოდა მაიონიზებელი და არამაიონიზებელი გამოსხივებების ზემოქმედების ბიოსამედიცინო ასპექტები ბიოლოგიური სისტემების ორგანიზაციის პრაქტიკულად ყველა დონეზე, აგრეთვე ტარდებოდა საქართველოს მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოების რისკის პრობლემებთან დაკავშირებული  რადიოეკოლოგიური გამოკვლევები. ეს კვლევა მოიცავს პრობლემის - რადიაცია და სიცოცხლე - განვითარების ძირითად ტენდენციებს, პრობლემისა, რომლის კონტურები და ზოგადი იდეოლოგია ნათლად შეინიშნება ივანე თარხან-მოურავის პიონერულ ნაშრომებში.

საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს რადიობიოლოგიისა და რადიაციული ეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის მუშაობის ძირითადი მიმართულებები იყო და არის:

ა) რადიაციული ნეირობიოლოგია. შეისწავლებოდა და ამჟამადაც შეისწავლება ცენტრალურ და ვეგეტატიურ ნერვულ სისტემებზე, სახელდობრ, თავის ტვინის სხვადასხვა სტრუქტურის ბიოელექტრულ აქტივობაზე მაიონიზებელი და არამაიონიზებელი გამოსხივებების ზემოქმედების მექანიზმები. გამოკვლევები მოიცავს არა მხოლოდ დასხივების შემდეგ განვითარებული სხივური პათოლოგიის სხვადასხვა ეტაპზე დაკვირვებებს, არამედ რეგისტრაციის ტელემეტრიული და დისტანციური მეთოდების გამოყენებით ამ პროცესების პირველადი ცვლილებების შესწავლას უშუალოდ დასხივების პროცესში [59-63]. შეისწავლება აგრეთვე მაიონიზებელი რადიაციის, ელექტრომაგნიტური ველების და რისკის სხვა ფაქტორების ცალ-ცალკე და ერთობლივი გავლენა მოტივაციურ-ემოციურ და აგრესიულ ქცევაზე, მეხსიერებაზე და მათ ნეიროქიმიურ თუ ჰორმონულ კორელატებზე [64-84]. გარდა ამისა, შეისწავლება რადიაციის, ვიბრაციის, სტრესის, ჰიპომაგნიტური ველების და სხვა ფიზიკური ფაქტორების გავლენა ძილ-ღვიძილის ციკლზე და სხვა ინტეგრალურ ნერვულ ფუნქციებზე [85-88], იმპრინტიგზე წიწილებში [89-98] და ა.შ. ცენტრში შექმნილია მონაცემთა ელექტრონული ბაზა, რომელშიც შევიდა პრაქტიკულად ყველა ნაშრომის რეფერატი ი.თარხან-მოურავის ნაშრომებიდან მოყოლებული 2000 წლის ჩათვლით - "WIN ISIS - RN", რომელიც 3500-ზე მეტ წყაროს შეიცავს. ამ მასალების მიხედვთი შედგენილი და გამოცემულია შესაბამისი ბიბლიოგრაფიული ცნობარი [63]. ამას გარდა ცენტრის სერვერზე განთავსებულია ცენტრალურ და ვეგეტატიურ ნერვულ სისტემაზე რადიაციის ზემოქმედების საკითხებისადმი მიძღვნილი უახლესი ნამუშევრების კატალოგი და ელექტრონული ბიბლიოთეკა ამ ნაშრომთა სრული ტექსტებით. ეს ბიბლიოთეკა INTAS-ის მხარდაჭერით და თავად კონცეპტუალური პუბლიკაციების ავტორების დახმარებით შეიქმნა და  იგი განუწყვეტლივ ივსება.

ბ) გულ-სისხლძარღვთა სისტემის რადიობიოლოგია. განსხვავებული სიმძიმის სხივური პათოლოგიის განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე, აგრეთვე უშუალოდ მაიონიზებელი და არამაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედების პროცესში შესწავლილია და ამჟამადაც შეისწავლება სისტემური და თავის ტვინის სისხლის მიმოქცევა, გულის ციკლის ფაზური სტრუქტურა, გულის რიტმის და სხვა ნეიროვეგეტატიური თუ ჰორმონული სისტემების ვარიაბელობა [99-115]. ცენტრში შექმნილია მსოფლიოში 1896 წლიდან 2000 წლამდე რადიაციული კარდიოლოგიის სფეროში - "WIN ISIS–RС" გამოქვეყნებული პრაქტიკულად ყველა ნაშრომის რეფერატის ელექტრონული ბაზა, რომელიც 2000-მდე ერთეულს შეიცავს. რადიაციული ნეირობიოლოგიის მსგავსად შედგენილი და გამოცემულია რადიაციული კარდიოლოგიის ბიბლიოგრაფია [113]. აგრეთვე რადიაციული ნეირობიოლოგიის ნაწილის მსგავსად ორგანიზებულია მუდმივად განახლებადი ელექტრონული ბიბლიოთეკა გულსისხლძარღვთა სისტემაზე რადიაციის ზეგავლენის საკითხებისადმი მიძღვნილი უმნიშვნელოვანესი ნაშრომების სრული ტექსტებით, ცერებრალური ჰემოდინამიკისა და გულის რიტმის რეგულაციის ნეიროვეგეტატიური მექანიზმების ჩათვლით.

გ) უჯრედის რადიობიოლოგიის სფეროში შეისწავლებოდა და ამჟამადაც შეისწავლება:

1) მაიონიზებელი და არამაიონიზებელი გამოსხივების მოქმედების მექანიზები ამფიბიების ხელოვნურად განაყოფიერებული კვერცხუჯრედის განვითარებასა და გადარჩენაზე და ბლასტომერების ელექტროფიზიოლოგიური პარამეტრების ცვლილებები დანაწევრების პროცესში, იონთა ტრანსპორტი ბლასტომერების მემბრანაში და ბაყაყის იზოლირებული კანის  ბიპოლარულ მემბრანებში, ასევე ნორმალურ და სიმსივნურ უჯრედული კულტურების რადიომგრძნობელობა [116-124].

2) მაიონიზებელი და არამაიონიზებელი გამოსხივების, აგრეთვე რისკის სხვა ფაქტორების ზემოქმედება წითელი სისხლის სისტემის ფუნქციურ მდგომარეობაზე პერიფერიული სისხლის ერითროციტების პოპულაციური სპექტრების ანალიზის ორიგინალური, სრულიად ავტომატიზებული მეთოდით, რომელიც საშუალებას იძლევა რაოდენობრივად განისაზღვროს ერითროპოეზის ტემპი და ხარისხი, პათოლოგიურად შეცვლილი ან იმ უჯრედების დაბერების და ელიმინაციის სიჩქარე, რომელთაც ბიოლოგიური რესურსი ამოეწურათ და ა.შ. [125-133]. მოცემული ორიგინალური მეთოდოლოგია შეიძლება გამოყენებული იქნეს ბიომედიცინის ამოცანათა ფართო სპექტრის გადასაწყვეტად. მაგალითად, სხვადასხვაგვარი პათოგენური ფაქტორების ზემოქმედებისას წითელი სისხლის სისტემის ფუნქციის დაძაბულობის პრემორბიდული გამოვლენისათვის, ეკოლოგიური და პროფესიული რისკის ხარისხის შესაფასებლად, აგრეთვე ორგანიზებული პოპულაციური ჯგუფების (სამხედრო მოსამსახურეები, სკოლის მოსწავლეები) ცხოვრების ხარისხისა და ჯანმრთელობის, ნებისმიერი სპეციალიზაციის სპორტსმენების გავარჯიშებულობის შესაფასებლად დოპინგ კონტროლის და მოღვაწეობის სხვადასხვა სფეროში პროფესიული შერჩევის ჩათვლით [133]. ამ მეთოდის სრული აღწერა ხელმისაწვდომია როგორც სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის ვებ-გვერდზე, ისე ყველა გლობალურ საინფორმაციო-საძიებო სისტემაში - http://www.acnet.ge/radiobio/NewMethod/NMN.htm.

დ) მოლეკულური რადიობიოლოგია:

მონომოლეკულური ტექნიკის, მიკროკალორიმეტრიული, კონდუქტომეტრიული და სხვა მეთოდების გამოყენებით შეისწავლებოდა და ამჟამადაც შეისწავლება რადიაციის და რადიოპროტექტორების ზემოქმედება ცილების, ლიპიდების, დნმ-ს და სხვა ფიზიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების სტრუქტურაზე და ფუნქციაზე [134-146].

ე) რადიაციული ეკოლოგია. საქართველოს პრაქტიკულად მთელ ტერიტორიაზე ტარდება ჩერნობილის ავარიის რადიოეკოლოგიური შედეგების დიდი მასშტაბის გამოკვლევები როგორც რადიონუკლიდური დაბინძურების ზონების კარტირების და რადიაციის დონეების დინამიკის თვალსაზრისით, ისე სხვადასხვა რეგიონის მოსახლეობის ავადობის დინამიკის და რისკის ხარისხის შესაფასებლად. ეს გამოკვლევები ჩერნობილის ატომურ ელექტროსადგურზე მომხდარი ავარიისთანავე დაიწყო და დღემდე გრძელდება [147-170]. ამჟამად ცენტრი ასრულებს დიდ პროექტს, რომლის მიზანია რადიონუკლიდური დაბინძურების შესწავლა და მტკვრის აუზის ჰიდროქიმიური მონიტორინგის სისტემის დამუშავება. პროექტი (#G-1294)  სამწლიანია და ფინანსდება საერთაშორისო სამეცნიერო-ტექნიკური ცენტრის მიერ.

ვ) რადიობიოლოგიური ინფორმატიკა. შეისწავლებოდა და ამჟამადაც შეისწავლება რადიაციული ბიოლოგიისა და რადიოეკოლოგიის გამოყენებითი პრობლემების სფეროში გლობალური ინფორმაციული ნაკადების სტრუქტურა და დინამიკა როგორც ზოგად ასპექტში, ისე ცენტრისათვის სპეციფიკური - რადიაციული ნეირობიოლოგიისა და კარდიოლოგიის დარგში. გაანალიზებული და შეფასებულია აგრეთვე სამეცნიერო-კვლევითი და საცდელი-საკონსტრუქტორო სამუშაოების ღია ანგარიშების თემატური სპექტრი, რომლებსაც აქვეყნებდა სამეცნიერო-ტექნიკური ინფორმაციის საკავშირო ცენტრი და სსრ კავშირში დაცული დისერტაციების ავტორეფერატები [107, 154, 171]. ზემოთ ხსენებული მონაცემთა ბაზის და ბიბლიოგრაფიული კრებულების [63, 114] გარდა შედგენილი და გამოცემულია მთელი რიგი ცნობარები და ბიბლიოგრაფიული კრებულები სხივური დაზიანების პროფილაქტიკისა და თერაპიის [173, 174], სხივური დაავადების სამკურნალო საშუალებებისა და მეთოდების [175], რადიოპროტექტორების [176], ბიოსფეროს ანთპოგენური დაბინძურების [177], რადიაციული ეკოლოგიის [178, 179] და სხვა საკითხებზე. პროგრამა “British books for managers”-ის ფარგლებში ინგლისურიდან ქართულ ენაზე ითარგმნა და გამოიცა თანამედროვე სახელმძღვანელოები, განმარტებითი ლექსიკონები, კომპიუტერული ტერმინოლოგია, აბრევიატურები და სხვა საცნობარო გამოცემები ეკოლოგიის დარგში [180], კომპიუტერული ტექნოლოგიისა და ინტერნეტის [181] შესახებ, ასევე მეცნიერების სხვა სფეროებში, ტექნიკასა და მენეჯმენტში [182-187]. ამ გამოცემათა ანოტაციები განთავსებულია ცენტრის ვებ-გვერდზე http://www.acnet.ge/radiobiology/DANARTI_4.htm.

ცენტრის თანამშრომელებისა და მაძიებლების მიერ დაცულია 15 სადოქტორო და 32 საკანდიდატო დისერტაცია, რომლებშიც განზოგადებულია ზემოთ აღწერილი გამოკვლევების შედეგები. ეს პრობლემები თანამედროვე საქართველოსათვის განსაკუთრებით საჭირბოროტოა და ცენტრის თანამშრომლები აქტიურად იკვლევენ მათ პრინციპულად ახალი იდეოლოგიისა და კომპლექსური, მთლიანად ავტომატიზებული მეთოდების დახმარებით, რომლებიც ემყარება ორიგინალურ სისტემურ გადაწყვეტებს, კორექტულ მათემატიკურ აპარატს და ადეკვატურ ალგორითმულ ბაზას. ყოველივე ეს უზრუნველყოფს ფაქტობრივი მასალის ოპერატიულ გამოვლენას, ანალიზსა და შეფასებას თანამედროვე ინფორმაციული ტექნოლოგიების რესურსების გამოყენებით.

ამჟამად ცენტრი წარმოადგენს მაღალი ტექნოლოგიებით აღჭურვილ კომპაქტურ სამეცნიერო-პრაქტიკულ ექსპერიმენტულ ბაზას, სადაც შესაძლებელია ფუნდამენტური და გამოყენებითი პრობლემების კვლევა სხვადასხვა სახის მაიონიზებელი და არამაიონიზებელი გამოსხივების მოქმედების შესწავლის მიზნით და ამის საფუძველზე მოსახლეობის ჯანმრთელობის მონიტორინგის ზოგადი პრინციპების დამუშავება საქართველოს სხვადასხვა რეგიონის რელიეფის, ყოფითი ტრადიციების, კვების რაციონის და გენოფონდის თავისებურებათა გათვალისწინებით. ცენტრმა შეინარჩუნა პოტენციური შესაძლებლობა ნებისმიერი ხასიათის სავარაუდო რადიაციული ინციდენტების შემთხვევაში ოპერატიული და გრძელვადიანი ამოცანების გადაწყვეტისას გახდეს კომპლექსური სახელმწიფო ღონისძიებების მეცნიერული და ინფორმაციული უზრუნველყოფის სისტემის მნიშვნელოვანი რგოლი.

ლიტერატურა:

 1.  Александр Дюма (отец). // Кавказ. Путешествие Александра Дюма. Перевод П.Роборовского, выпуск II, Тифлис, 1861, главы 3–33. \\ A.Dumas. The Caucasus. Journey of Alexander Dumas. Transl. on Russian by P.Robovskii, Part 2, Tiflis, 1861. Chapters 3-33.

2.  К.Д.Эристави, Е.М.Семенская. И.Р. // Тархнишвили – жизнь, научная и общественная деятельность. Грузмедгиз, Тбилиси, 1953. // K.D. Eristavi, E.M.Semenskaia. “I.R. Tarkhnishvili: life, scientific and public activity”. Georgian Med. Publ. Tbilisi, 1953, pp. 260, p.78. Monograph in Russian.

3.   М. Г Саакашвили. //  Иван Рамазович Тархнишвили (Тарханов), Тбилиси. 1963. Изд. Цодна. \\ M.G.Saakashvili. Ivan Ramazovich Tarkhnishvili. Tbilisi, “Codna”, 1963. Monograph in Russian.

4.  Академик И. Р. Тархан-Моуравов (некролог). Газ. «Новое время», № 11645 от 13 августа 1908  г. \\ Academician I.R.Tarchanoff (obituary). Newspaper –  "The New Time" (Russia), No 1145 of 13 Aug. 1908, p.4.

5.  Д.Б. Окc. //  Академик И.Р.Тарханов. Попул. мед. журн. д-ра Окса, № 8, 14–16, 1908. \\ In: Academician I.R.Tarchanoff. Popular Medical journal of Dr. Ochs, No 8, 14-16, 1908. Article in Russian.

6.  И.Р. Тарханов – физиолог. Большая энциклопедия. Т. 17, стр. 301, «Просвещение», СПб, 1905. \\ I.R. Tarchanoff - physiologist. Big Encyclopedia vol. 17, p.301, Education, St.Petersburg, 1905. Article in Russian.

7.  N.О. Cybulski. // Professor Dr. Kniaze Ian Tarchanow-Mourawow. Gaz. Lekarsky    (Warsh.), Ser. II, 28, № 52, 987–992. Article in Polish.

8.  И.Е. Репин. // Письма к Е.П.Тархановой-Антокольской и И.Р.Тарханову. Изд. «Искусство», Л.-М., 1937. \\ I.E.Repin. Letters of E.P.Tarchanoff-Antokolskaia to I.R.Tarchanoff. Publ.  House "Art", Leningrad, Moscow, 1937.

9.  И.С. Бериташвили. // Вступительное слово на юбилейной сессии, посвященной 50-летию со дня смерти И. Р. (Тархнишвили). В сборн. Научное наследие И.Р.Тархнишвили (Тарханова). Изд. АН ГССР, Тбилиси, 1962, стр. 5–8. \\ I.S.Beritashvili. Opening address at the jubilee session dedicated to 50th anniversary after the death of I.R.Tarkhnishvili (Tarchanoff). Publ. House of Acad. Sci. Georgian SSR, Tbilisi, 1962, p. 5-8. Article in Russian.

10. С.Ш. Авалиани. // Философские взгляды И.Р.Тархнишвили. Изд. АН ГССР, Тбилиси, 1957. \\ S.Sh. Avaliani. Philosophical views of I.R.Tarkhnishvili. Publ. House of Acad. Sci. Georgian SSR, Tbilisi, 1957. Article in Russian.

11. Н.Н.Дзидзишвили. // Нейрофизиологические работы П. Р. Тархнишвили. В сборн.: Научное наследие П. Р. Тархнишвили (Тарханова). Изд. АН ГССР, Тбилиси, 1962, стр. 49–72.\\ N.N.Dzidzishvili. Neurophysiological works of I.R.Tarkhnishvili. In: Scientific heritage of I.R.Tarkhnishvili (Tarchanoff). Publ. House of Acad. Sci. of Georgian SSR, Tbilisi, 1962, p. 49-72. Article in Russian.

12. О.И.Табидзе. // О системе психологических воззрений И. Р. Тархнишвили. В сборн.: Научное наследие Н. Р. Тархнишвили (Тарханова). Изд. АН ГССР, Тбилиси, 1962, стр. 73–94. \\ O.I.Tabidze. In: Scientific heritage of I.R.Tarkhnishvili (Tarchanoff). Publ. House of Acad. Sci. of Georgian SSR, Tbilisi, 1962, p.73-94. Article in Russian.

13. А.Н.Бакурадзе. // Вопросы физиологии и патологии пищеварения в трудах И.Р. Тархнишвили и его учеников. В сборн.: Научное наследие II. Р. Тархнишвили (Тарханова). Нзд. АН ГССР, Тбилиси, 1962, стр. 1)7–126. \\ A.N.Bakuradze. Physiology and pathology of digestion in the works of I.R.Tarkhnishvili and his pupils. In: Scientific heritage of I.R.Tarkhnishvili (Tarkhanov). Publ. House of Acad. Sci. Georgian SSR, Tbilisi, 1962, p. 117-126. Article in Russian.

14. М.М.3аалишвили. // Труды И. Р. Тархнишвили по радиобиологии. В сборн.: Научное наследие И. Р. Тархнишвили (Тарханова). Изд. АН ГССР, Тбилиси, 1962, стр. 127–130. \\ M.M.Zaalishvili. I.R.Tarkhnishvili's works in radiobiology. In: Scientific heritage of I.R.Tarkhnishvili (Tarchanoff). Publ. House of Acad. Sci. Georgian SSR, Tbilisi, 1962, 127-130. Article in Russian.

15. Г.И.Мчедлишвили. // Исследования И.Р.Тархнишвили в области физиологии кровообращения. В сборн.: Научное наследие И.Р.Тархиишвили (Тарханова). Изд. АН ГССР, Тбилиси, 1962, стр. 107– 116. \\ G.I.Mchedlishvili. Studies of I.R.Tarkhnishvili in the field of physiology of blood circulation. In: Scientific heritage of I.R.Tarkhnishvili (Tarchanoff). Publ. House of Acad. Sci. Georgian SSR, Tbilisi, 1962, p. 107-116. Article in Russian.

16. K.Sh.Nadareishvili. // Ivane Tarkhan-Mouravi. 130th anniversary of his birth. Radiation Studies, Tbilisi, 1978, V. 3, pp 5-28. Article in English.

17. Б.И.Ананьев. // Очерки по истории русской психологии XVIII– XIX веков. М., 1947. \\ B.I.Ananev. Essays on history of Russian psychology in the 18th and 19th centuries. Moscow, 1947.  Monograph in Russian/

18. В.П.Горев, М.В.Гютер. // Опыт и перспективы применения феномена Тарханова. Докл. VII Всесоюзн. съезда физиол.,  биолог., фармакол., 1947, стр. 643–645. \\ V.P.Gorev, M.V.Gjuter. Experience and perspectives of application of Tarchanoff phenomenon. Rep. VII All-Union Congress of Physiol., Biol. Pharmacol., (Moscow), 1947, p. 643-645. Article in Russian.

19. И.Р. Тарханов. // Развитие животных, лишенных депрессорных нервов. В кн.: М. Фостер – Учебник физиологии, СПб, 1882, стр. 643– 645. \\ I.R.Tarchanoff. Development of animals deprived of depressor nerves. In: Handbook of physiology by M.Foster, St.Peterburg, 1882, p. 643-645. Article in Russian.

20. И.Р. Тарханов. // Опыты над действием рентгеновских х-лучей на животный организм. Известия С-Петербургской биологической лаборатории, I, вып., 3, 47–52, 1896. \\ I.R.Tarchanoff. Experiments on the action of Roentgen X-rays on the animal's organism. Proc. St. Petersburg, Biol.Lab., 1-3, 4752, 1896. Article in Russian.

21. И.Р.Тарханов. // О физиологическом действии рентгеновских лучей на центральную нервную систему. (Предварительное сообщение). Больничн. газета С. П. Боткина, № 33, 753–757, 1896. \\ I.R.Tarchanoff. On physiological action of X-rays on the central nervous system. (Preliminary Comm.). S.P. Bodkin Hospital newspaper, St. Peterburg, №33, 753-757, 1896. Article in Russian.

22. И.Р.Тарханов. // О физиологическом действии Рентгеновских лучей на центральную нервную систему. (Окончание). Больничн. газета С.П.Боткина, № 34, 785–791, 1896. \\ I.R.Tarchanoff. On physiological action of X-rays on the central nervous system (end), S.P.Bodkin Hospital newspaper, No 34, 785-791, 1896, St. Petersburg. Article in Russian.

23. И.Р.Тарханов. // О физиологическом действии Рентгеновских лучей на центральную нервную систему. С-Петербург, 1896. \\ I.R.Tarchanoff. On physiological action of X-rays on the central nervous system. St. Petersburg, 1896. Article in Russian.

24. А. М. Кузин. // Покорение радиации. Газ. «Комсомольская правда» от 29 мая 1966 г., стр. 3. \\ A.M.Kuzin. Radiation exploration. Newspaper "Komsomol Truth" of 29 May (Moscow), 1966, p.3.  Article in Russian.

25. И,P.Тарханов. // Форма в какой следует применять Круксову трубку при фотографировании различных частей тела Х-лучами. (I предварит. сообщение). Больничн. газета С. П. Боткина, № 13, 457–459 , 1897. \\ I.R.Tarchanoff. The way Crookees tube ought to be used while protographing by X-rays various parts of the body. (1st preliminary comm.) S.P.Bodkin Hospital Newspaper, No 13,457-459. St. Petersburg. Article in Russian.

26. И.Р.Тарханов. // Электрические действия Круксовой трубки в качестве возбудителя животных тканей (II и III сообщения). Больничи. газета С.П. Боткина, № 13 459–455; № 27, 1009–1014, 1897. \\ I.R.Tarchanoff. Electric action of Crookees tube causing excitation of animal tissues (2nd and 3rd comm.), S.P.Bodkin Hospital Newspaper St. Petersburg. No 13, 459-466, N 27, 1009-1014, 1897. Articles in Russian.

27. И.Р.Тарханов. // Электрические действия Круксовой трубки в качестве возбудителя животных тканей. С-Петербург, 1897. \\ I.R.Tarchanoff. Electric action of Crookees tube causing excitation of animal tissues. St. Petersburg, 1897. Article in Russian.

28. I. Таrсhanоff. // Actions physiologiquss CBS tubss Dr. Crook's a distance. Compt. Soc. de biol. (Paris), 49, 740–743, 1897.

29. I.Тагсhanоff. // Das Teiephon als Anzeiger der Nerven und Muskel-stroms beim Menschen und der Thieren. St. Peterb. Msd. Wschr., № 43 , 353–354, 1878.

30. Tarchanoff. // Das Teiephon im Gebsite der thirischen Electritat.St. Peterb. Med. Wschr., № 11 93–95, 1879.

31. H.E.Введенский. // Телефонические наблюдения над электрическими исследованиями в мышечных и нервных аппаратах. Труды СПб. общества естествоисп. 14, вып. I, 5–6, 1883. \\ N.E.Wedensky. Telephone observations on electrical studies in muscular and nervous apparatus. Trans. St. Petersburg Soc. Naturalists, 14, 1, 5-6, 1883. Article in Russian.

32. Д.Кимельдорф, Э.Хант. // Действие ионизирующей радиации на функции нервной системы. Атомиздат. М., 1969. \\ D.Kimeldolf, E.Hunt. Action of ionizing radiation on the function of nervous system. Moscow, 1969 (Russian translation).

33. М.H.Ливанов. // Некоторые проблемы действия ионизирующей радиации на нервную систему. М., Медгиз, 1962. \\ M.N.Livanov. Some problems of the action of ionizing radiation on the nervous system. Moscow, Med. Publ. House, 1962. Monograph in Russian.

34. И.Р.Тарханов. // Физические энергии в природе в качестве лечебных сил. Жури. и энцикл. обозрение, I, 351–366, 1898. \\ I.R.Tarchanoff. Physical energies in nature as curative powers. Encycloped. Survey, 1, 351-366,1898 St. Petersburg. Article in Russian.

35. А.В.Пель, М.Р.Тарханов. // Сочетание рентгенотерапии с органотерапией. Журн. мед. химии, № 34/35, 171–189, 1905. Отдельный оттиск, СПб., 1905. \\ A.V.Poehl, I.R.Tarchanoff. Combination of roentgen therapy with organo-therapy. J.Med.Chem., № 34/35, 171-189,1905. Reprint, St. Petersburg, 1905. Article in Russian.

36. А.РоеhI, I. Tarchanoff. // Die Kombination der Radiotherapie mit der Organotherapie. Berl. Woschr., № 16, 457–560, 1905.

37. И.Р.Тарханов. // О теоретических основаниях полезности комбинации рентгено- и сперминотерапии. Журн. мед. химии, № 36/37, 49– 51, 1908. \\ I.R.Tarchanoff. On theoretical basis of usefulness of combination of roentgen- and sperminotherapy. J.Med. Chem., No 36/37, 49-51, 1908, St. Petersburg. Article in Russian.

38. И.Р.Тархан-Моуравов. // О роли радиактивнык лучей в биологии и лечении болезней. Журн - мд. химии органотерапии, № 31. 1259–1276; № 32, 1299–1312; № 33, 1339–1356, 190З. \\ I.R.Tarkhan-Mouravov. On the role of radioactive beams in biology and treatment of diseases. J.Med.Chem. of organotherapy, No 31, 1259-1276; No 32, 1299-1312; No 33, 1339-1356, 1903, St. Petersburg. Article in Russian.

39. И.Р.Тарханов. // Действие лучей радия на глаз. Энц. Брокгауза и Ефрона 37, кн. 76, стр. 1211, 190З. \\ I.R.Tarchanoff. Action of radium beams on the eyes. Encycl. of Brocktause and Ephron, 37, vol.76, p.1211, 1903. St. Petersburg. Article in Russian.

40. И. Р. Тарханов. // О действии эманации радия на животных. Вестник и библ. самообр. № 29, 1121–1122, 1904. \\ I.R.Tarchanoff. On the action of radium emanation on animals. Proc. and bibliographic self education, No 29, 1121-1122, 1904, St. Petersburg. Article in Russian.

41. И.Р. Тарханов. // Новости о радии за последнее время. Вестник и библ. самообр., № 7. 275–276, 1904. \\ I.R.Tanchanoff. Recent news of radium. Proc. a. Bibliogr. Self education, No 7, 275-276, 1904, St. Petersburg. Article in Russian.

42. И.Р.Тарханов. // О радии на Кавказе. Журн. «Знание и Жизнь», № 2, 28–29, 1905. \\ I.R.Tarchanoff. On radium in the Caucasus. J. "Knowledge and Life", No 2, 28-29, 1905, St. Petersburg.

43. И.Р.Тарханов. // Действие радия на электрические разряды электрического ската. Жури. «Знание и Жизнь», № 5, 78–79, 1905. \\ I.R.Tarchanoff. Action of radium on electric discharges of electric slope. J. "Knowledge and Life", No 78-79, 1905, St. Petersburg. Article in Russian.

44. И.Р.Тарханов. // О радиоактивности минеральных вод и источников. Журн. «Знание и жизнь», № 9, 150–152, 1905. \\ I.R.Tarchanoff. On radioactivity of mineral waters and springs. J. "Knowledge and Life", No 9, 150-152, 1905, St. Petersburg. Article in Russian.

45. I.Таrсhаnоff et  Т.Мо1dеnhauеr. Suria radio-active induste et naturalle des plantes et sur sou role probable dans la crois-sance des plantes. Bull. intern, de 1'Acad Sc. de Cracovie, № 1, 728–734, 1905.

46.  И.Р.Тарханов. // “Распространенность радиоактивности почв, воды и почвенного воздуха в Царском селе”. Журн. «Знание и Жизнь», № 1, 28–29, 1904. \\ I.R.Tarchanoff. “Radioactivity of soil, water and soil air in Tsarskoe selo”. J. "Knowledge and Life", № 1, 28—30, 1904, St. Petersburg. Article in Russian.

47. Gourmelon P., Marquette C., Agay D., Mathieu J, Clarencon D. //  Involvement of the central nervous system in radiation-induced multi-organ dysfunction and/or failure. Br. J Radiology. 2005. Suppl. 27. Р. 62-68.

48.  И.С.Бериташвили. // Об изменениях в организме от воздействия воздушной ударной волны по наблюдениям на людях и по опытам на животных. Труды Конфкр. Врачей эвакогоспиталя Грузинской ССР. 21-25 марта, Тбилиси 1944., стр. 661-674, 1945. \\ J.Beritoff. // About changes after air-blast exposure on human and experimental animals. Materials of evacuation hospital physician’s conference, Tbilisi, marсh, 21-25, 1944, P. 661-674. Article in Russian, abstract in English.

49.   И.С.Бериташвили. // Об изменениях в организме от воздействия воздушной ударной волны по наблюдениям на людях и по опытам на животных. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр.1-36, 1945. \\ J.Beritoff. // About changes after air-blast exposure on human and experimental animals. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 1-36, 1945. Article in Russian, abstract in English.

50.  И.С.Бериташвили. // О характере воздействия воздушной ударной волны на организм человека. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии,  т. 6, стр.37-69, 1945. \\ J.Beritoff. On the nature of the effect of a blast wave on the organism of man. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 37-69, 1945. Article in Russian, abstract in English.

51. И.С.Бериташвили. // Об изменениях психонервной деятельности голубей после взрывной травмы. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, т. 6, стр. 173-190, 1945. \\ J.Beritoff. About psychoneurological changes in pigeons after air-blast injury. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 173-190, 1945. Article in Russian, abstract in English.

52. А.Н.Бакурадзе. Экспериментальное изучение функциональных изменений, наступающих в организме животных под влиянием воздушной ударной волны. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр.71-114, 1945. \\ A.N.Bakuradze. Experimental study some functional alterations taking place in the animal under the blast wave action.  Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 71-114, 1945. Article in Russian, abstract in Georgian and English.

53. П.А.Кометиани. Влияние воздушной ударной волны на биохимические показатели крови и ликвора. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр.115-136, 1945. \\ P.A.Kometuani. The influence of the blast wave upon  the biochemical ingredients of the blood and cerebrospinal fluid.  Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 115-136, 1945. Article in Russian, abstract in Georgian and English.

54. С.П.Нарикашвили. Влияние воздушной ударной волны на возбудимость нервной и мышечной систем. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр. 137-155, 1945. \\ S.Narikashvili. The influence of the blast wave upon the excitability of the muscle and the nervous system. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 137-155, 1945. Article in Russian, abstract in Georgian and English.

55. A.Брегадзе. Влияние воздушной ударной волны на индивидуальное поведение дивотных. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр. 157-171, 1945. \\ A.Bregadze. The influence of the blast wave on the behaviour of animals. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 157-171, 1945. Article in Russian, abstract in Georgian and English.

56. A.Зурабашвили. Об острых изменениях в центральной нервной системе, вызванных воздушной ударной волной. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр. 191-208, 1945. \\ A.Zurabashvili. The sharp changes in the central nervous system induced by blast wave. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 191-208, 1945. Article in Russian, abstract in Georgian and English.

57. A.Лежава. Гистологические изменения в органах животных от воздействия воздушной ударной волны. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр. 209-247, 1945. \\ A.Lezava. Histological changes in the organs of animals caused by blast wave. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 209-247, 1945. Article in Russian, abstract in Georgian and English.

58. Э.Андроникащвили. О механическом действии ударной волны. Труды Инст. Физиологии им. Бериташвили АН Грузии, Т. 6, стр. 249-276, 1945. \\ EAndronilashvili.. The mechanical action of a shock wave. Transactions of the J.Beritashvili Physiological Institute, V. 6, pp 209-247, 1945. Article in Russian, abstract in Georgian and English

59. К.Ш.Надареишвили, О.С.Бакрадзе. // Изменения фоновой электрокортикограммы и вызванных ответов коры мозга кроликов в процессе облучения. Труды Инст. Физиолог. Им. Бериташвили АН ГССР. Т.15, стр. 321-332, 1968. \\ Nadareishvili K.Sh., Bakradze O.S. Changes in the background electrocorticogram and evoked responses of the rabbit cerebral cortex during photostimulation in the course of irradiation. Tr. Inst Fiz Akad Nauk Gruz Ssr. 1968, V. 15, pp 321-32. Article in Russian, abstract in English.

60. К.Ш.Надареишвили, О.С.Бакрадзе. // Динамика изменений фоновой и вызванной электрической активности в зрительной системе мозга облученных кроликов. Радиобиология, Москва, Т. 8ю №4, стр. 548-559. 1968. \\ Nadareishvili K.Sh., Bakradze O.S. Dynamics of changes in basic and induced electric activity in visual system of the brain of irradiated rabbits. Radiobiologiia, Moscow,  1968, V. 8, №4, рр 548-559. Article in Russian, abstract in English..

61. К.Ш.Надареишвили, О.С.Бакрадзе, М.Г.Дашниани, В.Я.Сандодзе. //  Нейрорадио-биологические эффекты гемилатерального облучения мозга кроликов. 1. Динамика качесственных изменений фоновой и вызванной электрической активности коры. Радиобиология. Москва, Т. 12. №6. стр. 849-856, 1972. \\ Nadareishvili K.Sh., Bakradze O.S., Dashniani M.G., Sandodze V.Ia. Neuroradiobiological effects in the hemilateral irradiation of the rabbit brain. 1. The dynamics of the qualitative changes in the background and evoked electrical activity of the cortex. Radiobiologiia. Moscow, 1972, V. 12, №6, рр 849-856. Article in Russian, abstract in English.

62. К.Ш.Надареишвили, О.С.Бакрадзе, М.Г.Дашниани, В.Я.Сандодзе. // Нейрорадио-биологические эффекты гемилатерального облучения мозга кроликов. 2. Динамика изменений фоновой и вызванной активности зрительной коры при перерезке мозолистого тела. Радиобиология. Москва, Т. 13, №3. стр. 398-4006, 1972. \\ Nadareishvili KSh, Bakradze OS, Dashniani MG, Sandodze V.Ia. The Neuro radiobiological effects following hemilateral irradiation of the brains of rabbits. 2. The dynamics of alterations in the spontaneous and evoked activity of the visual cortex under conditions corpus callosum section. Radiobiologiia. Moscow, 1973, V. 13, №3, рр 398-406. Article in Russian, abstract in English.

63. К.Надареишвили, Б.Гугушвили. // Радиационная нейробиология (библиография). Тбилиси, “Мецниереба”, 1989, 500 стр. \\  K.Nadareishvili, B.Gugushvili. Radiation neurobiology (Bibliography). Tbilisi, “Mecniiereba”, 1989, 500 Р.

64. М.Н.Николаишвили, К.Ш.Надареишвили, Г.С.Иорданишвили, Н.Н.Мелитаури. //  Влиание общего Х-облучения в суперлетальных дозах на агрессивное поведение крыс и некоторые нейрохимические показатели в разлисннх структурах мозга. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 7, Стр. 33-46, 1994. \\ M.Nikolaishvili, K.Nadareishvili, G.Jordanishvili, N.Melitauri. Superlethal X-irradiation effect on aggressive behavior and some neurochemical indices in the brain structures of rats. "Radiation Studies", Tbilisi, Vol.7, pp. 33-46, 1994, Article in Russian, abstract in English.

65. М.Николаишвил, Г.Иорданишвили, К.Надареишвили. // Влияние парахлофенилала-нина на распределение биогенных аминов и свободных аминокислот в структурах головного мозга и агрессивное поведение крыс. Известия АН Грузии,  Серия биологическая, Т. 21, №1-6, стр. 203-209, 1995. \\ M.Nikolaishvili, G.Jordanishvili, K.Nadareishvili. Influence of parachlorphenilalanine on bioorganic amines and free amino acid distribution in brain structures and aggressive behavior in rats. Proceedings of the Georgian Academy of Sciences, Biological series, 1995, V. 21, №1-6, pp 203-209. Article in Russian, abstract in English.

66. K. Nadareishvili, M.Kazakhashvili, O.Saneblidze, D. Nadareishvili, I.Maisuradze, L.Tsitskishvili, G. Magradze. // Action of the whole-body x-irradiation in sublethal and superlethal doses on spontaneous and induced aggressive behavior in rats. "Radiation Studies", Tbilisi, Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 137-147. Article in English.

67. K.Nadareishvili, G.Iordanishvili, M.Nikoleishvili. // Modification of aggressivnes, behaviour in “Open Field” and monoaminergic System Activity in X-irradiated rats. Bulletin of Georgian Academy of Sciences, 157. №1, pp 34-40. 1998. Article in English.

68. Barkaia L, Bekaia G,  IordaniSvili G. K.Nadareishvili. // Short-term memory of aggressive and non-aggressive rats in hormonal alteration conditions. Proceedings of the Georgian Academy of Sciences, Biological series, 1998. Vol 24, № 1-6,  рр 29-33, Article in English.

69. I.Maisuradze. // Influence of Brief Exposure to the Power–Frequency Electromagnetic Field on the Behavior of Rats in ”Open Field“. Bulletin of the Georgian Academy of Sciences,  2000, V. 160, N3 579-582 Article in English.

70. M.Nikolaishvili, G.Iordanishvili, N.Melitauri, K.Nadareishvili. // The effect of ionizing radiation on aggressive behavior in rats, Physiological and neurochemical correlates. Radiation studies, Tbilisi, 2001. Vol. 8, pp 67-78. Article in English.

71. K.Nadareishvili, M.Nikolaishvili, G.Iordanishvili. // Modification of behaviour, biogenic amines and free amino acids content in the brain, and radiosensitivity induced by para-clorphenylalanine (pCPA) injection in rats. Radiation studies, Tbilisi, 2001. Vol. 8, pp. 79-93. Article in English.

72. М.Николаишвили, Г.Иорданишвили, К.Надареишвили, Н.Мелитаури. // Влиянеие общего Х-облучения на агрессивное поведение крыс и распределение свободных аминокислот в структурах головного мозга. Радиационные исследования, Том 6, стр. 26-37, 1994. \\ M.Nikolaishvili, G.Jordanishvili, K.Nadareishvili, N.Melitauri. Radiation effect on aggressive rats’ behavior and quantitative distribution of free amino acids in the rat brain. "Radiation Studies" 1991, Vol.6, Tbilisi, pp. 26-37, Article in Russian, abstract in English.

73. გ.მაღრაძე, ლ.ციცქიშვილი, ი.მაისურაძე. // ქსელის სიხშირის ელექტრო-მაგნიტური ველის გავლენა პასიური განრიდების რეაქციის გამომუშავებასა და შემონახვაზე. “რადიაციული გამოკვლევები” თბილისი, ტ. VIII, გვ. 93-104 1998, \\ G.Magradze, I.Maisuradze, L.Tsitskishvili. Effect of power frequency (50 Нz) electromagnetic fields on elaboration storage of passive avoidance reaction in rats. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 93-104, Article in Georgian, abstract in English

74. ი.მაისურაძე. // ქსელის სიხშირის (50 Hზ) ელექტრო-აგნიტური ველის გახანგრძლივებული ზემოქმედების გავლენა ვირთაგვების ქცევაზე “ღია ველში”. რადიაციული გამოკვლევები, ტომი IX, გვ. 197–204.  2000 \\ I.Maisuradze. Influence of extended exposure to the power-frequency electromagnetic field on the behavior of rats in "open field". Radiation Studies, V.  IX, pp 197-204, 2000. Article in Georgian, abstract in English.

75. g. iordaniSvili, m. nikolaiSvili, n. meliTauri. // qselis sixSiris eleqtromagnituri velis qronikuli zemoqmedebis gavlena virTagvebis qcevaze da Tavis tvinSi Tavisufali aminomJaveebis ganawilebaze. Tbilisi, radiaciuli gamokvlevebi, t. 9, gv. 206-218. 2000. \\ G.Jordanishvili, G.Magradze, M.Nikolaishvili, N.Melitauri, M.Kakabadze. Effect of power-frequency EMF on rats’ behavior and the distribution of free amino-acids in cerebral cortex. Radiation Studies, v IX, 2000, pp 206-217. Article in Georgian, abstract in English.

76. L.B.Tsitskishvili. // The analysis of memory and behavior of rats during the period of their antenatal and postnatal development after the influence of electromagnetic field. Radiation Studies, V. IX, 2000, pp 218-229.???

77. M.Nikolaishvili, G.Magradse. // Efeect of chronic exposure to power-frequency electromagnetic fields on behavioral characteristics of rats. Bulletin of the Georgian Academy of sciences, 164, №2, 401-403, 2001. Article in English.

78. Magradze G., Nikolaishvili M. // Effect of power-frequency electromagnetic fields on “Open-Field” activity in naturally aggressive and non-aggressive rats. Bulletin of the Georgian Academy of sciences, 167, 366-368, 2003. Article in English.  

79. ლ. ციცქიშვილი. // ანტენატალურ პერიოდშიმაიონიზებელი რადიაციის და მაგნიტური ველის ზემოქმედების გავლენა ვირთადვების მეხსიერებაზე. რადიაციული გამოკვლევები, თბილისი, ტ. 10, გვ. 122-128, 2002. \\ L.Tsitskishvili. Effect of ionizing radiation and electromagnetic field during prenatal period on the memory of rats. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp 122-128. Article in Georgian, abstract in English.

80. ლ.ბ. ციცქიშვილი, გ.მ.გადელია, რჩეულიშვილი, გ.მ. მაღრაძე, ტ.ა.სულო-შვილი, მ.ს.ციცქიშვილი, ტ.ლ.ნინუა. // რადიაციული გამოკვლევები, ტ. 10. გვ. 129-148. 2002. \\ L.B.Tsitskishvili, G.T.Gadelia, R.V.Rcheulishvili, T.A.Suloshvili, M.S.Tsitskishvili, G.M.Magradze, Z.S.Sharadze, T.L.Ninua. Mobile phone (cellular phone).evaluation of the health hazard. Radiation Studies, Vol. X, pp 129-148, 2002. Article in Georgian, abstract in English.

81. Н.А.Гзиришвили. // Изменения концентрации вазопрессина в крови у кроликов на болевое воздействие до и после воздействия ионизирующей радиации. \\ N.Gzirishvili. Vasopressin blood concentration changes induced by nociceptive stimulation of rabbits before and after X-irradiation. "Radiation Studies". 1994, Vol.7, Tbilisi, pp. 47-54, Article in Russian, abstract in English.

82. Н.А.Гзиришвили. // Суточный ритм выделения вазопрессина в крови у кроликов до и после воздействия ионизирующей радиации. N.Gzirishvili. Vasopressin daily rhythm in blood before and after X-irradiation of rabbits. "Radiation Studies". Tbilisi, Vol.7, pp. 58-66, 1994. Article in Russian, abstract in English.

83. К.Надарейшвили Г.Ормоцадзе, Г.Иорданишвили, М.Николаишвили, М.Николаи-швили, Н.Мелитаури,  М.Гвасалиа, Р.Векуа, Т.Муселиани,  M.Чачуа. // Содержание и распределение катехоламинов и серотонина в различных областях головного мозга природно-агрессивных и с провоцированной парахлорфенилаланином агрессивностью крыс. Известия АН Грузии, серия биолог. А. Т. 32, №2, стр. 187-194, 2006. \\ K.Nadareishvili, G.Ormtsadze, G.Iordanishvili, M.Nikoleishvili, N.Melitauri, R.Vekua, T.Museliani, M.Chachua. Content and distribution of catecholamine and serotonin in different structures of rats brain at natural and provoking by parachlorphenilalanine aggressiveness. Proceedings of the Georgian Academy of Sciences, Biological series, А. 2006, V. 32, №2, P.187-194.  Article in Russian, abstract in English.

84. К.Ш.Надареишвили, Ф.Т.Тодуа, М.М.Николаишвили, Г.С.Иорданишвили, Г.Л.Ор-моцадзе, Н.Н.Мелитаури, Д.К.Надареишвили, М.Р.Казахашвили. // Агрессивное поведение и радиочувствительность крыс. Радиационная биология. Радиоэкология,  2007, Т. 47, №4, стр. 502-513. \\ K.Sh.Nadareishvili, F.T.Todua, M.M.Nikolaishvili, G.S.Iordanishvili, G.L.Ormotsadze, N.N.Melitauri, D.K.Nadareishvili, M.R.Kazakhashvili. Aggressive behavior and radiosensitivity in rats. Radiat. Biolog. Radioecol. 2007, V. 47, №4, P. 502-513. Moscow. Article in Russian, abstract in English.

85. Н.Р.Кикнадзе. // Действие ионизирующей радиации на цикл бодрствование-сон у кошек. Автореферат дисс. к.б.н., Тбилиси, 1982, 37 стр. \\ N.R.Kiknadze. Action of ionizing radiation on sleep-wakefulness cycle in cats. Abstract   of PhD dissertation. Tbilisi, 1982, pp 37. (In Russian).

86. Nadareishvili K.Sh. // The cerebro-vascular correlates of the sleep-wakefulness cycle. In: Neurophysiology of motivation, memory and sleep-wakefulness cycle. "Metsniereba", Tbilisi, 1985; v.4. Edited by T.Oniani, p. 266-290. Article in English.

87. Nadareishvili K.Sh. // The cerebro-vascular correlates of sleep-wakefulness cycle and sudden arousal. In: Neurobiology of Sleep-Wakefulness cycle. Materials of the First International Symposium held by UNESCO (IBRO). "Metsniereba", Tbilisi, 1989; Edited by T.Oniani, p. 215-240. Article in English.

88. Р.Кордадзе. // Действие ионизирующей радиации и вибрации на цикл бодрствование-сон у кошек. Автореферат дисс. к.б.н., Тбилиси, 1993, 33 стр. \\ R.Kordzadze. Action of ionizing radiation and vibration on sleep-wakefulness cycle in cats. Abstract of PhD dissertation. Tbilisi, 1993, pp 33. (In Russian).

89. G.A Marsagishvili, V. J. Sandodze. // Chicken imprinting under hipomagnetic influence since the 16-th day of embryonic development. Bull. Georgian Acad. Scien. 1990, V. 138, №I, pр. 133-135. Article in English.

90. G.A. Marsagishvili, V.J. Sandodze. // Chicken imprinting being in hipomagnetis environment since the 5-th day of embryonic development. Bull. Georgian Acad. Scien., 1990. V. 139, №I, pp. 169-173. Article in English.

91. И.К.Сванидзе, В.Я.Сандодзе, Е.В.Дидимова, Т,И.Чхиквадзе, В.Н.Портной. // Изучение влияния гипо и гипермагнитных полей на двигательную активность реснитчатого аппарата эпендимных клеток. Радиационная биология. Радиоэкология. Москва, Т. 34, вып.1, стр. 100-104, 1994. \\ I. K. Svanidze. V. J. Sandodze, H. V. Didimova, T. I. Chkhikvadze, V. N. Portnoi, A. S.Razdolski. Study the Influence of hippo- and hypermagnetic fields on the movement activity of eyelash apparatus of epidemic cells. Radiation biology. Radioecology. Moscow, 1994,V.34, № 1, pp 100-104. Article in Russian, abstract in English.

92. В.Я.Сандодзе, И,К. Сванидзе, Е.В.Дидимова. // Эффекты влияния гипомагнитного поля на двигательную активность реснитчатого аппарата эпендимных клеток в условиях  целого организма. Радиационная биология Радиоэкология. Москва, Т.35, вып.1, стр. 19-22. 1995. \\ V. J. Sandodze, I. K. Svanidze , H. V. Didimova   The effects of hipomagnetic field influence on the movement activity of eyelash apparatus of ependimic cells within the whole organism. Radiation biology. Radioecology. 1995. V. 35 №1, pp 19-22. Article in Russian, abstract in English.

93. V.Sandodze. // Dynamics of behavior and neurochemical correlates at chronic information overloading of rats having undergone embryonic and postnatal development in hypomagnetic environment. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 156-164, Article in English. Article in English.

94. В.Я. Сандодзе. // Эффекты влияния гипомагнитной среды на пролиферативную активность  супрафимбрилярных клеток аммонова рога гиппокампа в раннем онтогенезе и субгранулярной зоны зубчатой фасций гиппокампа в раннем и позднем онтогенезе Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 9, стр. 188-196, 2000. \\ V.Ia. Sandodze. Influence of hypomagnetic medium on proliferation activity of the hippocampal fascia dentata and ammon’s horn suprafimbrial cells in early- and late ontogenesis. Radiation Studies, Tbilisi, V IX, 2000, pp 188-196. Article in Russian, abstract in English.

95. Г.Марсагишвили В.Я Сандодзе К.Надареишвили Т.И.Гикошвили. Л.Д.Джохадзе. // Абиотические факторы неестественного происхождения и импринтинг Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 10, стр.117-121, 2002. \\ G. A. Marsagishvili, K. Sh. Nadaerishvili, V. I. Sandodze, T. I. Gikoshvili, L. D. Jokhadze. Abiotic factors of unnatural deprivation and imprinting. Radiation Studies, Tbilisi, Vol. X, 2002, pp 117-121. Article in Russian, abstract in English.

96. И.А.Брегвадзе, В.Я Сандодзе //. Влияние гипомагнитной среды на культуру нервных и глиальных клеток прозрачной перегородки и ядер шва. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 9, стр. 181-187. 2000. \\ I.Bregvadze, V.Sandodze. Influence of hypomagnetic field on the septal and raphe nuclei neuronal and glial cells in tissue culture. Radiation Studies, Tbilisi, 2000, V. IX, pp 181-187. Article in Russian, abstract in English.

97. В.Я Сандодзе. // Эффекты влияния гипомагнитной среды на пролиферативную активность  супрафимбрилярных клеток аммонова рога гиппокампа в раннем онтогенезе и субгранулярной зоны зубчатой фасций гиппокампа в раннем и позднем онтогенезе. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 9, стр. 188-235. 2000. \\ V.Sandodze.  Influence of hypomagnetic medium on proliferation activity of the hippocampal fascia dentate and ammon’s horn suprafimbrial cells in early- and late ontogenesis. Radiation Studies, Tbilisi, 2000, V. 9, pp 188-199. Article in Russian, abstract in English.

98. В.Я Сандодзе. Г.А. Марсагишвили. // Биологические эффекты гипомагнитной среды. Проблемы экологии, Т. 2, стр. 229-235, 2000. \\ V.Sandodze G. A. Marsagishvili. Biological effects of hypomagnetic area. Problems of ecology. 2000. V. 2. pp. 229-235. Article in Russian, abstract in English.

99. К.Ш.Надареишвили. // Действие ионизирующей радиации на сердечно-сосудистую систему. Изд. “Мецниереба”, Тбилиси, 1966, 298 стр. \\ Nadareishvili K.Sh. Action of ionizing radiation on Cardio-vascular system (Experimental Cardio-vascular Radiobiology, Monograph in Russian), "Metsniereba", Tbilisi, 1966, 298 pp.

100.    К.Надареишвили Р.Гветадзе, Г.Ормоцадзе, И.Мегреладзе, А.Тархнишвили, М.Хурциа, И.Месхишвили, М.Гвасалиа, И.Маисурадзе. // Динамика изменений сердечного ритма наркотизированных крыс при воздействии суперлетальных доз ионизирующей радиации. Радиационные исследования, Тбилиси, том 7, стр. 5-34, 1994. \\ K.Nadareishvili, R.Gvetadze, G.Ormotsadze, I.Megreladze, A.Tarkhnishvili, M.Khurtsia, I.Meskhishvili, M.Gvasalia, I.Maisuradze. Dynamics of cardiac rhythm changes during superlethal Х-irradiation in anesthetized by nembutal rats. "Radiation Studies", Vol.7, 1994, Tbilisi, pp. 5-34, Article in Russian, abstract in English.

101.    კ.ნადარეისჰვილი, ი.მესხიშვილი, დ.ნადარეიშვილი, გ.ონოფრიშვილი. // ერთჯერადი სუბლეტალური X-დასხივების გავლენა ბოცვერების გულის რიტმის ვარიაბელობაზე და ელექტროკარდიოგრამაზე. რადიაციული გამოკვლევები, ტ. 8, გვ. 27-66, 1998. \\ K. Nadareishvili I. Meskhishvili, D. Nadareishvili, G. Onoprishvili. Action of signal X-irradiation in sublethal doses on heart rate variability (HRV) and ECG in male chinchilla rabbits. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 27-66, Article in Georgian, abstract in English.

102.    ი.მესხიშვილი. // ბოცვერების გულის რიტმის ვარიაბელობის ცვლილებები 3 თვის ინტერვალით განმეორებით ზოგადი X-დასხივების შემდეგ. რადიაციული გამოკვლევები, ტ. 9, გვ. 152-160, 2000. \\ I.Meskhishvili. Action of repeated X-radiation in sublethal doses with 3 months interval on heart rate variability (HRV) in male chinchilla rabbits. Radiation Studies, Tbilisi, V. IX, 2000, pp 152-160. Article in Georgian, abstract in English.

103.    ი.მესხიშვილი. // ბოცვერების გულის რიტმის ვარიაბელობის ცვლილებები 3-3 თვის ინტერვალით სამჯერადი სუბლეტალური X-დასხივებიდ შემდეგ. ღადიაციული გამოკვლევები, თბილისი, ტ. 9, გვ. 161-165, 2000. \\ I.Meskhishvili. Action of triple X-irradiation in sublethal doses with 3 months intervals on heart rate variability in male chinchilla rabbits. Radiation Studies, Tbilisi, V. IX, 2000, pp 161-165. Article in Georgian, abstract in English..

104.    დ.ნადარეიშვილი. // ერთჯერადი მინიმალურად ლეტალური X-დასხივების გავლენა ბოცვერების გულის რიტმის ვარიაბელობაზე. “რადიაციული გამოკვლევები”, თბილისი, ტ. 9, გვ. 166-180, 2000. \\ D. Nadareishvili. Action of signal X-irradiation in lethal dose (9 Gy) on heart rate variability in male chinchila rabbits. Radiation Studies, Tbilisi, V IX, 2000, pp 166-169. Article in Georgian, abstract in English.

105.    I.Meskhishvili. // The Effect of  Acute Moderate Alcohol Ingestion on the Rabbit's Heart Rate Variability. Bull. of the Georgian Acad. of Sciences,  V. 165, N2, 385-388, 2002. Article in English. Article in English.

106.    Nadareishvili K.Sh., Meskhishvili I.I., Nadareishvili D.K, Ormotsadze G.L. // Comparative Study of Heart Rate Variability (HRV) In Naturally Aggressive And Nonaggressive Rats. Bulletin of the Georgian Academy of Sciences,162, N3, pp 529-532. Article in English.

107.     Б.С. Гугушвили. // Структура и динамика информационных потоков в области радиационной кардиологии. “Радиационные исследования”, Тбилиси, Т. 7, ст. 85-91, 1994. \\ B.Gugushvili. The structure and dynamics of information streams in radiation cardiology. "Radiation Studies". 1994, Vol.7, Tbilisi, pp. 85-91, Article in Russian, abstract in English.

108.     К.Ш.Надареишвили, И.И.Месхишвили, Д.К.Надареишвили, Г.Л.Ормрцадзе, М.A.Николаишвили, Г.С.Иорданишвили, В.Я.Сандодзе, Е.Г. Читанава. // Исходная вариабильность сердечного ритма и радиочувствительность кроликов. Радиационная биология Радиоэкология. Москва, Т.45, №2, стр. 133-144, 2005.  \\ Nadareishvili K.Sh., Meskhishvili I.I., Nadareishvili D.K., Ormotsadze G.L., Nikolaishvili M.M., Iordanishvili G.S., Sandodze V.Ia., Chitanava E.G. Initial heart rate variability and radiosensitivity in rabbits. Radiats. Biol. Radioecol. 2005, V. 45, №2, pp 133-144, Moscow. Article in Russian, abstract in English.

109.     К.Ш.Надареишвили, И.И.Месхишвили, Д.К.Надареишвили, Г.Л.Ормрцадзе, Г.Т.Назаришвили, М.Г.Гвасалиа. // Вариабельность сердечного ритма среди кроликов породы шиншилла. Бюлл. Экспер. Биол. Мед. Т. 134, №12, pp 657-659, 2002. \\ Английский переввод: Nadareishvili K.Sh., Meskhishvili I.I., Nadareishvili D.K, Ormotsadze G.L., Nazarishvili G.T., Gvasalia M.G., Khvedelidze M.T., Sandodze V.Y. Heart rate variability in Chinchilla rabbits. Bull Exp Biol Med. 2002, V. 134, №6, pp 568-570. Article in Russian and in English translation.

110.     К.Ш.Надареишвили, И.И.Месхишвили, Д.К.Надареишвили, Г.Л.Ормрцадзе, Г.Т.Назаришвили, М.Г.Гвасалиа, Е.Г.Читанава. // Действие малых доз этанола на сердечный ритм кроликов. Бюлл. Експ. Биол. Мед. Т. 138, №9, pp 306-310, 2004. \\ Английский перевод: K.Sh.Nadareishvili, I.I.Meskhishvili, D.K.Nadareishvili, G/L. Ormotsadze, G.T.Nazarishvili, M.G.Gvasalia, M.T.Khvedelidze, V.Y.Sandodze. // Effects of Low Ethanol Doses on Heart Rhythm in Rabbits. Bull. Exp. Biol. Med. V. 134, №6, pp 271-275, 2004. Article in Russian and in English translation.

111.     Nadareishvili K.Sh., Meskhishvili I.I., Nadareishvili D.K, Ormotsadze G.L. Heart Rate Variability in Male Waking Chinchilla Rabbits. Bulletin of the Georgian Academy of Sciences, 160, N3, 536-539, 1999. Article in English.

112.     Nadareishvili K.Sh., Meskhishvili I.I., Nadareishvili D.K., Ormotsadze G.L. // Comparative // Study of Heart Rate Variability (HRV) In Naturally Aggressive And Nonaggressive Rats. Bulletin of the Georgian Academy of Sciences, 162, N3, pp 529-532, 2000. Article in English.

113.     К.Ш.Надареишвили И.И.Месхишвили Г.Л.Ормоцадзе, Д.К.Налареишвили, М.Хведелидзе, Е.Г.Читанава. // Ритмокардиологические корреляты агрессивности  белых крыс Известия АН Грузии, Серия биол., т. 29, №6, стр. 667-672, 2003. \\  Nadareishvili K.Sh., Meskhishvili I.I., Ormotsadze G.L., Nadareishvili D.K. , Khvedelidze M., Chitanava E.F. Rhythm-craniological correlates of aggressiveness in white rats. Pros. Acad. Science of Georgia. Biolog. Ser., V.29, pp 667-672, 2003. Article in Russian, abstract in English.

114.     К.Ш.Надареишвили. // Радиобиология сердечно-сосудистой системы. Библиографическое приложение к монографии того же названия. Тбилиси, Мецниереба, 1995, 432 стр. \\ Nadareishvili K.Sh. Radiobiology of Cardio-vascular system - Bibliographical suppliment to monograph of the same name. "Metsniereba", Tbilisi, 1995, 432 рр.

115.     И.И.Месхишвили. // Действие ионизирующей радиации и алкоголя на вариабельность сердечного ритма. Автореферат дисс. д.м.н., Тбилиси, 2006, 82 стр. \\ I.I.Meskhishvili. Action of ionizing radiation and ethanol on heart rate variability. Thesis for a Doctor's degree. Tbilisi, 2006, pp 82. (In Georgian and Russian)

116.     Квавилашвили И.Ш., Чиквашвили Ш.В., Тевдорадзе В.В. // Электрическая связь эмбриональных клеток лягушки. Биофизика, Москва, Т. 35, №2, стр. 363-366, 1990. \\ Kvavilashvili I.Sh., Chikvashvili Sh.D., Tevdoradze V.V. Electric coupling of frog embryo cells. Biofizika. Moscow, 1990, V. 35, №2, pp 363-366. Article in Russian, abstract in English.

117.     Тевдорадзе В.В., Надарейшвили К.Ш., Гедеванишвили М.Ш., Квавилашвили И.Ш. //  Потенциал бластоцеля раннего эмбриона лягушки. Биофизика, Москва, Т. 38, №5, стр. 833-836, 1990. \\ Tevdoradze V.V., Nadareishvili K.Sh., Gedevanishvili M.Sh., Kvavilashvili I.Sh. Blastocoels potential in the early frog embryo. Biofizika. Moscow, 1993, V. 38, №5, pp 833-836. Article in Russian, abstract in English.

118.     Надарейшвили К.Ш., Саная Т.В. // Действие ионизирующего излучения на активный транспорт натрия в многоклеточных биологических мембранах. 1. Изменения активного транспорта натрия вдоль внутренней поверхности кожи лягушки при его облучении ин витро и ин виво. «Радиобиология», Москва, Т. 13, №2, стр. 190-196, 1973. \\ Nadareishvili K.Sh., Sanaia T.V. Effect of ionizing radiation on active sodium transport in multicellular biological membranes. 1. Changes in sodium activity along the inner surface of frog skin following its irradiation in vivo and in vitro. Radiobiologia. Moscow, 1973, V.13, №2, pp 190-196. Article in Russian, abstract in English.

119.     Надарейшвили К.Ш., Саная Т.В., Сандодзе В.Я. Тевдорадзе В.В. // Действие ионизирующего излучения на активный транспорт натрия в многоклеточных биологических мембранах. «Радиобиология», Москва, Т. 15, №1, стр. 62-65, 1975. \\ Nadareishvili K.Sh., Sanaia T.V., Sandodze V.Ia., Tevdoradze V.V. Effect of ionizing radiation on active sodium transport in multicellular biological membranes. Communication 2. Radiation-induced changes of the properties of basal and apical membranes of epithelial cells of frog skin. Radiobiologiia. Moscow, 1975, V. 15, №1, рр 62-65. Article in Russian, abstract in English.

120.     Надарейшвили К.Ш., Саная Т.В., Тевдорадзе В.В., Моздокели Н.А. // Действие ионизирующего излучения на термическую денатурацию мембран и ДНК яйцеклеток лягушки. \\ K.Nadareishvili, T.Sanaya, V.Tevdoradze, N.Mozdokeli. Effect of ionizing radiation on thermal denaturation of membranes and DNA of frog egg cells. "Radiation Studies", Vol.6, 1991, Tbilisi, p. 63-67, Article in Russian, abstract in English.

121.     Саная Т.В., Моздокели Н.А., Долидзе В.А. // Влияние Х-лучей и ионов кальция на термодинамические свойства ДНК и сателитных ДНК. “Радиационные исследования”, Т. 6, ст. 82-88, 1991. \\ T.Sanaia, N.Mozdokeli, A.Dolidze. Iinfluence of X-rays and Ca ions on thermodynamic property of DNA and satellite DNA. "Radiation Studies" Vol.6, 1991, Tbilisi, pp. 82-88, Article in Russian, abstract in English.

122.     Саная Т.В. // Влияние ионизирующего излучения на тепловые свойства и транспортные функции полицеллюлярной мембраны. “Радиационные исследования”, Тбилиси, Т. 7, ст. 67-76, 1994. \\ T.Sanaya. Action of the ionizing radiation of thermal properties and transport functions of polycellular membranes. "Radiation Studies" Vol.7, 1994, Tbilisi, pp. 67-76, Article in Russian, abstract in English.

123.     А.В.Мцхветадзе, М.С.Гогиберишвили. // Роль транспорта ионов натрия, калия, кальция в синтезе ДНК в опухолевых клетках в условиях радиацилннлгл воздействия. Радиационные исследования, Т. 10, стр. 63-70, Тбилиси, 2002. \\  A.Mtskhvetadze,  M.Gogoberishvili. Interrelation between Na, K, and Ca ions transport values and DNA synthesis in the tumor cells before- and after exposure to ionizing irradiation. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp 63-70. Article in Russian, abstract in English.

124.     А.В.Мйхветадзе, Г.Г.Надареишвили. // Сравнительное изучение влияния электромагнитного излучения в различном диапазоне частот с ионизирующей радиацией в различных дозах на отдельные показатели иммунной и гормональной систем. Радиационные исследования, Т. 10, стр. 109-116, Тбилиси, 2002. \\ A.Mtskhvetadze,  G.Nadareishvili. Comparative study of electromagnetic radiation of different frequency ranges and ionizing radiation of different doses on various indices of immune and hormonal systems. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp109-116. Article in Russian, abstract in English.

125.     Г.Ормоцадзе. // Новый подход в исследовании популяционного спектра эритроцитов периферической крови. Радиационные исследования, Т. 7, стр. 92-102, Тбилиси, 1994. \\ G.Ormotsadze. A new approach to the research of peripheral blood erythrocytes population structure. "Radiation Studies" Vol.7, Tbilisi, pp. 92-102, 1994. Article in Russian, abstract in English.

126.     К.Ш.Надареишвили, Г.Л.Ормоцадзе, ГС. Гребенчук, Б.А.Маисурадзе, Б.А.Кулиджанов. // Системотехнический комплекс для исследования диспергированных в электролите популяций клеток. Радиационные исследования, Т. 7, стр. 312-320, Тбилиси, 1994. \\ K.Nadareishvili, G.Ormotsadze, G.Grebenchuk, B.Maisuradze, B.Kulijanov.  Systemotechnic complex for conductometric measuring of units dispersed in electrolyte. Radiation studies, 1994, V. 7, pp 312-320, Article in Russian, abstract in English.

127.     Г.Л.Ормоцадзе. // Математические соотношения, связывающие расспределения эритроцитов по обьемам с фундаментальными величинами, характеризующими систему красной крови. Известия АН Грузии. сер. биол, т.19, N 5-6, стр 364-368, 1994. \\ G.Ormotsadze. The Mathematical correlations linking of erythrocytes dispersion by volume   with fundamental value characterizing red blood system. Pros. Georgian Academy of sci. 1994.. V.19, №5-6, pp 364-368. Article in Russian, abstract in English.

128.     Г.Л.Ормоцадзе. //  Исследование закономерностей регуляции системы красной крови крыс в норме и при радиационной патологи. Радиационные исследования, Т. 7, стр. 126-146, Тбилиси, 1994. \\ G.Ormotsadze. Studies of the red blood system regulation in normal and Х-irradiated rats. "Radiation Studies" Vol.7, 1994, Tbilisi, pp. 126-146, Article in Russian, abstract in English.

129.     К.Надареишвили, Г.Ормоцадзе, Ш.Микаберидзеб Т.Шенгелиа, А.Лобжанидзе, К.Арчвадзе. // Исследование комбинированного действия ионизирующей радиации и стресса на систему красной крови. Сообщение 1. Исследование механизмов регуляции системы красной крови в условиях физиологической нормы и в ближайшие сроки после иммобилизационного стресса. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 8, стр. 105-136, 1998. \\ K.Nadareishvili, G.Ormotsadze, Sh. Mikaberidze, T. Shengelia, A.Lobzhanidze, K. Arcvadze. Study of combined action of ionizing radiation and a stress factors on the red blood system. Communication I. Study of the red blood regulation mechanisms under physiologically normal conditions and shortly after immobilization stress. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 105-136. Article in Russian, abstract in English.

130.     G.Ormotsadze, K.Nadareishvili. // New method of investigation of red blood system. Radiation Studies, Tbilisi, Vol. IX, pp 230-258. 2000. Article in English. Internet address: http://www.acnet.ge/radiobio/NewMethod/NMN.htm

131.     K.Nadareishvili, G.Grebenchuk. // Questions of Linear Forecasting in Ecology and Their Decision by Methods of Decomposition on Double Orthogonal Systems of Functions. Bulletin of the Georgian Academy of Sciences, V. 154, N 1, pp. 233-236, 1996. Article in English.

132.     G. Ormotsadze, K. Nadareishvili, N. Lobzhanidze, T. Archvadze. // Changes in Population Spectrum of Peripheral Blood Erythrocytes during Immobilization Stress. Bulletin of the Georgian Acad. of Sciences, 1999, V. 160, N1, p 146-149. Article in English.

133.     Г.Ормоцадзе, К.Надареишвили. // Теория и экспериментальная практика исследования популяционных спектров эритроцитов (Монография). Деп. “Сакинформи”, Грузия, 1995, стр. 200. \\ Ormotsadze G.L Nadareishvili K.Sh. Theory and experimental practice of erythrocytes population studies (Monograph in Russian). Dep. "SAKINFORMI", Georgia, Tbilisi, 1995, 200 P.

134.     А.Егиазарова, К.Надареишвили. // Мономолекулярная техника в био-медицинских исследованиях (Монография), Тбилиси, Мецниереба, 1994, 324 стр. \\ A.Egiazarova. K. Nadareishvili. Monomolecular techniques in bio-medical investigation (Monogaph in Russian). "Metsniereba", Tbilisi, 1994, 324 pp.

135.     А.Егиазарова. // Кинетика и термодинамика адсорбции облученных молекул белков монослои липидов.  Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 7, стр. 113-1125, 1994. \\ A.Egiazarova. The kinetics and thermodynamics of the x-irradiated protein molecules absorption in lipid minelayers. "Radiation Studies", 1994, Vol.7, Tbilisi, pp. 113-125, Article in Russian, abstract in English.

136.     А.Р. Егиазарова, Д.В.Чиквашвили, В.А.Мхчян. // Влияние ионизирующей радиации на свойства монослоев и Na, K-АТФазу микросом мозга крыс, модификация адениловыми соединениями. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 6, стр. 57-62, 1991. \\ A.Egiazarova, D.Chikvashvili, V.Mkhchian. Effect of ionizing radiation and adenyl group compounds on the rat brain microsomal fraction monomolecular layer properties and na, k-atp-ase activity. "Radiation Studies", 1991, Vol.6, Tbilisi, pp. 57-62, Article in Russian, abstract in English.

137.     А.Р.Егиазарова, К.Ш.Надареишвили В.А.Мхчян. // Поведение монослоев глобулярных белков в интервале физиологических температур. Биофизика, Москва, Т. 36, №5, стр. 758-761, 1991. \\ Egiazarova AR, Nadareishvili KSh, Mkhchian VA. Properties of globular protein monelayers at physiological temperature intervals. Biofizika. 1991, V. 36, №5:758-761 Article in Russian, abstract in English.

138.     А.Р.Егиазарова, К.Ш.Надареишвили. // Взаимодействие ацетилхолина и тубокуранина с белковыми молекулами актинового комплекса и фосфотидилхолина. Биофизика, Москва, Т. 28, №4, стр. 625-638, 1983. \\ Egiazarova A.R., Nadareishvili K.Sh. Interaction of acetylcholine and tubocurarine with protein molecules of the actin complex and phosphatidylcholine. Biofizika. 1983, V. 28, №4, pp 625-638. Article in Russian, abstract in English.

139.     А.Р.Егиазарова, К.Ш.Надареишвили. // Действие рентгеновского излучения на глобулярный актин и поведение их монослоев. Радиобиология, Москва, Т. 13, №4, стр. 508-512, 1973. \\  Egiazarova A.R., Nadareishvili K.Sh. Effect of x-radiation of globular actin on the properties of its monolayers. Radiobiologiia. 1973, V.13, №4 pp. 508-512. Article in Russian, abstract in English.

140.     А.Р.Егиазарова, К.Ш.Надареишвили, М.М.Заалишвили. // Действие ионизирующей радиации на поведение мономолекулярных пленок кристаллического миозина и  желатинизации их растворов. Egiazarova A.R,, Nadareishvili K.Sh., Zaalishvili MM. The effect of ionizing irradiation on the properties of monomolecular layers of crystalling myosin and the peculiarities of the gelatinization of its solutions]. Radiobiologiia. 1966, V. 6, №6, pp 790-795. Article in Russian, abstract in English.

141.     А.Р.Егиазарова, К.Ш.Надареишвили. // Изменения механических и электрических свойств облученного в малых дозах. Радиобиология, Москва, Т. 6, №4, стр. 503-509. \\ Nadareishvili K.Sh, Egiazarova A.R. Changes in the mechanical and electrical properties of monomolecular films of crystalline myosin irradiated in small doses. Radiobiologiia. 1966, V. 6, №4, pp 503-509. Article in Russian, abstract in English.

142.     Д.В.Чиквашвили, М.Г.Беридзе, В.Н.Маисурахзе. // Пострадиационные изменения активности мембраносвязанных АТФаз и влияние адениловых соединений. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 6, стр. 47-57, 1991. \\ D.Chikvashvili, M.Beridze, V.Maisuradze. Membrane ATP-ase postradiation changes and effect of adenyl group compounds. "Radiation Studies", 1991, Vol.6, Tbilisi, pp. 48-57. Article in Russian, abstract in English.

143.     К.Ш.Надареишвили Д.В.Чиквашвили, М.Г.Беридзе. // Радиомодифицирующее действие АТФ и АДФ на мембраносвязанные ферменты. Радиобиология, Москва, Т. 29, №5, стр. 648-651, 1989. \\ Nadareishvili KSh, Chikvashvili DV, Beridze MG. The radiomodifying action of ATP and ADP on membrane-bound enzymes. Radiobiologiia. 1989, V.29, №5, 648-651. Article in Russian, abstract in English.

144.     М.Г.Беридзе, К.Ш.Надареишвили Д.В.Чиквашвили. // Пострадиационные изменения активности  мембраносвязанных ферментов нервной ткани. Радиобиология, Москва, Т. 29, №5, стр. 601-604, 1989. \\ Beridze MG, Nadareishvili KSh, Chikvashvili DV. Postradiation changes in the activity of membrane-bound nerve tissue enzymes]. Radiobiologiia. 1989, V. 29, №5, pp 601-604. Article in Russian, abstract in English.

145.     М.А.Малацидзе, Г.К.Гоксадзе, В.И.Чикваидзе. // Влияние Х-облучения и химических радиопроторов разных класов на внутриклеточное содержание циклического аденозинмонофосфата (цАМФ) и циклического гуанизинмонофосфата (цГМФ) в головном мозге крыс. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 6, стр. 69-76, 1991. \\ M.Malatsidze, G.Goksadze, V.Chikvaidze. Effect of Х-rays and chemical radioprotectors of different classes on intracellular content of cyclic adenosine monophosphate (cGMP) in the rat brain. "Radiation Studies", 1991, Vol.6, Tbilisi, pp.69-76. Article in Russian, abstract in English.

146.     М.А.Малацидзе, Г.К.Гоксадзе, В.И.Чикваидзе. // Влияние Х-облучения и ЛЛ-изотиурогия на активность сукцинатдегидрогеназы в головном мозге и печени крыс. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 6, стр. 77-81, 1991. \\ M.Malatsidze, G.Goksadze, V.Chikvaidze. Effect of X-rays and LL-Isothiurone on the succinodehydrogenase activity in the rat brain and liver. "Radiation Studies", 1991, Vol.6, Tbilisi, pp. 77-81. Article in Russian, abstract in English.

147.     К.Ш.Надареишвили, М.С.Цицкишвили, Г.А.Гачечиладзе, Н.М.Катамадзе, Л.Н.Инцкирвели, С.Р.Киртадзе, Д.Н.Манжжгаладзе, Л.М.Мосулишвили, Т.Г.Саня,  Р.Е.Хазарадзе, Г.Л.Читанава, Н.Н.Шавдиа. // Воздействие Чернобыльской катастрофы на радиоэкологическую ситуацию в Закавказии. Сообшение 1. Радиоэкологическое эхо Чернобыля в Грузии.  Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 6, стр. 132-151, 1991. \\  K.Nadareishvili, M.Tsitskishvili, G.Gachechiladze, M.Katamadze, L.Intskirveli, S.Kirtadze, J.Mandjgaladze, L.Mosulishvili, T.Sanaia, R.Khazaradze, R.Chitanava, N.Shavdia. Effect of Chernobyl disaster on the radioecological situation in transcaucasus. Communication 1. Radionuclide echo of Chernobil in Georgia. "Radiation Studies", 1991, Vol.6, Tbilisi, pp. 132-151. Article in Russian, abstract in English.

148.     К.Ш.Надареишвили. // Экологическая антропология и проблемы радиационной безопасности населения республики Грузия. Сообщение 1. Некоторые национальные и глобальные проблемы экологии человека ддля Грузии Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 6, стр. 171-221, 1991. \\. K.Nadareishvili. Ecological anthropology and problems of radiation protection of population of the republic of Georgia. Communication 1. Some national and global problems of human ecology for Georgia. "Radiation Studies", 1991, Vol.6, Tbilisi, pp. 171-221, Article in Russian, abstract in English.

149.     კ.კოლხი. // ადამიანი და ეკოლოგიური პრობლემები. ეკოლოგიის პრობლემები. “მეცნიერება”, თბილისყ, ტ. 1, გვ. 185-222, 1990. \\ K.Kolkhi. People and ecological problems. Problems of ecology. “Metsniereba”, Tbilisi, 1990, V. 1, pp 185-222. Article in Georgian.

150.     К.Ш.Надареишвили, М.С.Цицкишвили, Р.Е.Хазарадзе, Д.Н.Манжжгаладзе, Р.Я.Вепхвадзе, С.Р.Киртадзе. // Воздействие чернобыльской катастрофы на радиоэкологическую ситуацию в Закавказии. Сообшение 2. О возможном проявлении влияния Чернобыльской катастрофы на здоровье  населения республики Грузия. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 6, стр. 152-170, 1991. \\ K.Nadareishvili, M.Tsitskishvili, R.Khazaradze, J.Mandjgaladze, R.Vepkhvadze, S.Kirtadze. Effect of Chernobil disaster on the radioecological situation in transcaucasus. Communication 1. On the possible manifestation of Chernobyl disaster effect on the health of population in the republic of Georgia. "Radiation Studies", Vol.6, 1991, Tbilisi, pp. 152-170. Article in Russian, abstract in English.

151.     К.Ш.Надареишвили, М.С.Цицкишвили, Б.К.Гоголадзе, И.Н.Диасамидзе, Г.Квирквелиа, С.Киртадзе, Л.Мосулишвили, А.А.Тодрадзе, Р.Хазарадзе, А.Г.Чхартишвили, Н.Моздокели, Н.Б.Цицкишвили, И.Г.Шатберашвили, Н.Н.Шавдия, Н.Г.Катамадзе. // Воздействие Чернобыльской катас-трофы на радиоэкологическую ситуацию в Закавказии. Сообщение 3. Предварительные эпидемиологические исследования в Грузии для выявления эпидемиологических нагрузок от авари Чернобыльской АЭС. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 7, стр. 157-173, 1994. \\ K.Nadareishvili, M.Tsitskishvili, B.Gogoladze, I.Diasamidze, G.Kvirkvinia, S.Kirtadze, L.Mosulishvili, N.Mozdokeli, A.Todradze, R.Khazaradze, A.Chkhartishvili, N.Tsitskishvili, I.Shatberashvili, N.Shavdia, N.Katamadze. The influence of chernobyl catastrophe on the radioecologic state of environment in the caucasian region. Part 3. The preliminary epidemiologic research on radioecologic loading in the territory of Georgia after Chernobyl catastrophe. "Radiation Studies" Vol. 7, 1994, Tbilisi, pp. 157-173. Article in Russian, abstract in English.

152.     К.Щ.Надареишвили, М.С.Цицкишвили, Б.З.Гоголадзе, Г.Квирквелиа, С.Р.Киртадзе, А.А.Тодрадзе, Н.А.Моздокели, Р.Е.Хазарадзе А.Г.Чхартишвили,, Н.Б.Цицкишвили, Н.Н.Шавдия, И.Г.Шатберашвили. // Воздействие чернобыльской катастрофы на радиоэкологическую ситуацию в Закавказии. Сообшение 4. Оценки внутреннего поступления техногенных радионуклидов алиментарным путем с рационом питания. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 7, стр. 174-196, 1994. \\ K.Nadareishvili, M.Tsitskishvili, B.Godoladze, B.Kvirkvinia, B.Kirtadze, A.Todradze, N.Mozdokeli, R.Khazaradze, A.Chkartishvili, N.Tsitsishvili, N.Shavdia, I.Shatberashvili, T.Shengelia. The influence of Chernobyl catastrophe on the radioecologic state of environment in the Caucasian region. Part 4. Study of penetration of technogenic radionuclides in the human body via the food (alimentary) in Georgia. "Radiation Studies" Vol. 7, 1994, Tbilisi, pp. 174-196. Article in Russian, abstract in English.

153.     М.С.Цицкишвили, Н.И.Берадзе, Т.М.Векуа, И.Х.Диасамидзе, Т.М.Векуа, Г.А.Гачечиладзе, Г.Т.Еркомаишвили, Л.Н.Инцкирвели, Н.А.Моздокели, Н.Г.Катамадзе, Г.А.Квирквелиа, М.Р.Нозадзе, А.А.Тодрадзе, А.Г.Чхартишвили, Н.Б.Цицкишвили, И.Г.Шатберашвили. // Основные результаты радиоэкологического мониторинга Закавказья. Сообшение 1. Исследование привноса техногенных радионуклидов. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 7, стр. 197-220, 1994. \\ M.Tsitskishvili, N.Beradze, I.Diasamidze, T.Vekua, B.Gaсheshiladze, G.Erkomaishvili, L.Intskirveli, N.Mozdokeli, N.Katamadze, G.Kvirkvinia, M.Nozadze, A.Todradze, A.Chkhartishvili, N.Tsitskishvili, I.Shatberashvili. The main results on the radioecologic monitoring of the Caucasian region. Part 1. "Radiation Studies" Vol. 7, 1994, Tbilisi, pp. 197-220. Article in Russian, abstract in English.

154.     Б.С.Гугушвили, О.И.Санеблидзе, Н.Б.Цицкишвили. // Тенденции развития радиационных исследований в Грузии. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 8, стр. 173-188, 1998. \\ B.Gugushvili, O.Saneblidze, N.Tsitskishvili. Trends of development of radiobiological studies in Georgia. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 173-188, Article in Russian, abstract in English.

155.     И.Х.Диасамидзе, Н.Г.Катамадзе, Н.Д.Ломинадзе, Я.З.Табагари, И.Г.Мамагеишвилии, А.Г.Чхартишвили М.С.Цицкишвили. // Оценки радиационного фона и дозовых нагрузок на население Грузии. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 8, стр. 230-242, 1998. \\ R.Diasamidze, N.Katamadze, N.Lomsadze, J.Tabagari, I.Mamageishvili, A.Chkhartishvili, M.Tsitskishvili. Estimations of background radiation and dose loadings of population in Georgia. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 230-242. Article in Russian, abstract in English.

156.     დ.ნაცვალაძე, მ.ციცქიშვილი, უ.თუმანიშვილი, მ.არდია, ჯ.მანჯგალაძე. // მიწისპირა რადიაქტიური გამოსხივების ექსპოზიციური დოზების დადგენისათვის საქართვეკოს ტერიტორიაზე. თბილისი, “რადიაციული გამოკვლევები”, ტ. 8, გვ. 243-259, 1998. \\ D.Natsvaladze, M.Tsitskishvili, G.Tumanishvili, M.Ardia, J.Mandjgaladze. Establishment of exposure doses of ground radioactivity in the territory of Georgia. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 243-259. Article in Georgian, abstract in English.

157.     Р.Е.Хазарадзе, Е.Р.Хазарадзе, М.С.Цицкишвили. М.Ардиа, Дж. Манджгаладзе. // Техногенно модифицировпнный радиационный фон – гигиенический аспект. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 8, стр. 260-272, 1998. \\  K.Khazaradze, R.Khazaradze, M.Tsitskishvili, M.Ardia, J.Mandjgaladze. Technogenically modified radiation background - a hygienic aspect. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 260-272. Article in Russian, abstract in English.

158.     რ.ხაზარაძე, ნ.არაბული, ი.თაბაგარი. // ჩერნობილის ავარიით გამოწვეული კვების პროდუქტების და რაციონების გაბინძურება ხელოვნური რადიონუკლიდებით. თბილისი, “რადიაციული გამოკვლევები”, ტ. 8, გვ. 277-280, 1998. \\ R.Khazaradze , N.Arabuli, J.Tabagari. Population of food stuff and ration with radionuclide as a result of Chernobyl accident. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 277-280,  Article in Georgian, abstract in English.

159.     დ.ნაცვალაძე, გ..თუმანიშვილი, მ.ციცქიშვილი, ნ.ციცქიშვილი მ.არდია, ჯ.მანჯგალაძე. // საქართველოს რადიოჰიდროგეოეკოლოგიურპ ანომალიების ინფორმაციული ბაზის შექმა. “რადიაციული გამოკვლევები”, ტ. 8, გვ. 281-289, 1998. \\ D.Natsvaladze, G.Tumanishvili, M.Tsitskishvili, N.Tsitskishvili, M.Ardia, J.Mandjgaladze. Creation of information base on radiohydrogeoecological anomalies of Georgia. "Radiation Studies" Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 281-289, Article in Georgian, abstract in English.

160.     М.С.Цицкишвили. Г.В.Карчава, Н.Дж. Ломсадзе, М.М.Ардиа, И.Д.Мамагеишвили, Л.П.Гонджилашвили, В.Т.Ткешелашвили, Я.З.Табагари, К.Р.Ххазарадзе, Н.Б.Цицкишвили. // Радиационно-гигиеническая оценка и эпидемиологический анализ облучения населения Закавказья. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 8, стр. 290-309, 1998. \\ M.Tsitskishvili, G.Karchava, N.Lomsadze, M.Ardia I.Mamageishvili, L.Gonjilashvili, V.Tkeshelashvili, J.Tabagari, K.Khazaradze, N.Tsitskishvili. Radiation-hygienic estimation and epidemiologic analysis of population irradiation levels in the transcaucasus. “Radiation Studies” Vol.8, 1998, Tbilisi, pp. 290-309. Article in Russian, abstract in English.

161.     M.S. Tsitskishvili. // Radiation ecology of mountainous regions – Epoch of Chernobyl in the Caucasus (1986-1998). Radiation Studies, Vol.  IX, 2000, pp 103-134. Article in English.   

162.     M.S.Tsitskishvili, // Epoch of Chernobyl on southern Caucasus. Materials of International workshop on “Distant transfer of radionuclides in mountainous regions”, Tbilisi, 06-10 November, 2006 pp 10-23. Article in English and Russian. // М.С.Цицкишвили. Эпоха чернобыля на южном Кавказе. Материалы международного семинара “Дальний перенос радионуклидов в горных регионах”, Тбилиси,  6-10 ноября 2006. стр. 10-23.

163.     გ.ტ.გადელია, ქ.ხაზარაძე, ლ.ციცქიშვილი, ქ.მურჯიკნელი, ი.მამაგეიშვილი, თ.სოლოშვილი, მ.ციცქიშვილი. // სამედიცინო–რენტგენოლოგიური პროცედურების დაზიმეტრიის პრობლემები. “რადიაციული გამოკვლევები”, ტ. 10, გვ. 139-148, 2002. \\ G.T.Gadelia, K.R.Khazaradze, L.B.Tsitskishvili, K.G.Murjikneli, I.H.Mamageishvili, T.A.Soloshvili, M.S.Tsitskishvili. Problems of dosimetry in medical roentgenologic studies. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp 139-148. Article in Georgian, abstract in English.

164.     გ.ტ.გადელია, ქ.ხაზარაძე, ლ.ციცქიშვილი, ქ.მურჯიკნელი, ი.მამაგეიშვილი, თ.სოლოშვილი, მ.ციცქიშვილი. // პაციენტების უსაფრთხოების საკითხები თანამედროვე რენტგენოლოგიური გამოკვლევების დროს. “რადიაციული გამოკვლევები”, ტ. 10, გვ. 149-158, 2002. \\ G.T.Gadelia, K.R.Khazaradze, L.B.Tsitskishvili, K.G.Murjikneli, I.H.Mamageishvili, T.A.Soloshvili, M.S.Tsitskishvili. Problems of patient’s safety under modern roentgen studies. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp  149-158. Article in Georgian, abstract in English.

165.     Г.А.Абралава, Г.Т.Гаделиа, В.А.Гончарова, Л.П.Гонджилашвили, РИДиасамидзе, Г.В.Карчава, И.Д.Мамагеишвили, Т.А.Солошвили, В.Т.Ткешелашвили, К.Р.Ххазарадзе, А.Г.Чхартишвили, М.С.Цицкишвили, Н.Б.Цицкишвили, Е.Р.Чургулиа, М.П.Шатберашвили. // Комплексное воздействие радиационных факторов и полютантов и онкоэпидемиология регионов Грузии. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 10, стр. 188-201, 1998. \\. G.A.Abralava, G.T.Gadelia, V.A.Goncharova, N.P.Gonjilashvili, R.I.Diasamidze, G.V.Karchava, I.G.Mamageishvili, T.A.Soloshvili, V.T.Tkeshelashvili, K.R.Khazaradze, A.G.Chkhartishvili, M.S.Tsitskishvili, N.B.Tsitskishvili, E.P.Churgulia, M.P.Shatberashvili. Complex effect of radiation factors and pollutants. Oncoepidemioilogy in the regions of Georgia. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp 188-201. Article in Russian, abstract in English.

166.     გ.აბრალავა, გ.გადელია, ნ.გონჯილაშვილი, რ.დიასამიძე, გ.ქარჩავა, ნ.ლომსაძე, ი.მამაგეიშვილი, თ.სულოშვილი, ქ.ხაზარაძე, ა.ჩხარტიშვილი, მ.ციცქიშვილი, ნ.ციცქიშვილი, ე.ჭურღულია, მ.შატბერაშვილი. // საქართველოს რეგიონების ონკოეპიდემიოლოგიური სიტუაცია. “რადიაციული გამოკვლევები”, ტ. 10, გვ. 202-214, 2002. \\ G.A.Abralava, G.T.Gadelia, P.Gonjilashvili, R.I.Diasamidze, G.V.Karchava, N.J.Lomsadze, I.G.Mamageishvili, T.A.Suloshvili, K.R.Khazaradze, A.G.Chkhartishvili, M.S.Tsitskishvili, N.B.Tsitskishvili, E.R.Churgulia, E.K.Shanava, M.P.Shatberashvili. Oncoepidemiology in regions of Georgia. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp  202-214. Article in Georgian, abstract in Russian and English.

167.      ნ.ს.ბუაჩიძე, ი.ნ.დიასამოძე, გ.ტ.ინწკირველი, გ.ტ.გადელია, გ.ვ.ქარჩავა, ვ.ს.მამაგეიშვილი, მ.ს.ციცქიშვილი, ე.გ.შავდია, ე.გ.ჭურღულია. // მცენარეების როლი წყალსატევებში სტრონციუმ-90-ის გადანაწილებაში. “რადიაციული გამოკვლევები”, თბილისი, ტ. 10, გვ. 215-223, 2002. \\ N.S. Buachidze, R.I. Diasamidze, L.N. Intskirveli, G.T. Gadelia, G.V. Karchava,   I.H. Mamageishvili, M.S. Tsitskishvili, E.G. Shanava, E.G. Churgulia. The role of plants in strontium circulation in water-basins. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp  215-223. Article in Georgian, abstract in Russian and English.  

168.     ნ.ა.არაბული, ნ.ს.ბუაჩიძე, გ.ტ.ინწკირველი, გ.ტ.გადელია, გ.ვ.ქარჩავა, ვ.ს.მამაგეიშვილი, მ.ს.ციცქიშვილი, ე.გ.შავდია, ე.გ.ჭურღულია. // რადიოიზოტოპების დაგროვება მტკნარი წყალსატევების მცენარეების მიერ. “რადიაციული გამოკვლევები”, თბილისი, ტ. 10, გვ. 224-239, 2002. \\ N.A.Arabuli, N.S.Buachidze, L.N.Intskirveli, G.T.Gadelia, G.V.Karchava, I.H.Mamageishvili, M.S.Tsitskishvili, E.G.Shanava, E.G.Churgulia. Radioisotope accumulation in fresh water plants. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp 224-239. Article in Russian. Article in Georgian, abstract in Russian and English.

169.     ნ.ს.ბუაჩიძე, გ.ტ.გადელია, გ.ტ.გოლიაძე, ბ.ს.გუგუშვოლო, ი.ნ.დიასამოძე, გ.ტ.ინწკირველი, გ.ვ.ქარჩავა, ე.გ.შავდია, ე.გ.ჭურღულია. მ.ს.ციცქიშვილი, // ბუნებრივი წყლების რადიოაქტიობის ეკოლოგიური ნორმირების საკითხისათვის. “რადიაციული გამოკვლევები”, თბილისი, ტ. 10, გვ. 231-242, 2002. \\ N.S.Buachidze, G.T.Gadelia, N.K.Goliadze, B.S.Gugushvili, R.I.Diasamidze, L.N.Inckirveli, G.V.Karchava, E.G.Shanava, E.H.Churgulia, M.S.Tsitskishvil. Ecological aspects of normalizing the radioactivity of environmental waters. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp 231-242. Article in Russian. Article in Georgian, abstract in Russian and English.

170.     მ.ციცქიშვილი, გ.ტ.გადელია, უ.ქარჩავა, ა.ჩხარტიშვილი, ე.პეტრიაშვილი. ლ.ციცქიშვილი, თ.სულოშვილი, ვ.გონჩაროვა. // ზღურბლის პრობლემა თანამედროვე რადიობიოლოგიასა და მედიცინაში. “რადიაციული გამოკვლევები”, თბილისი, ტ. 10, გვ. 37-47, 2002. \\ M.S.Tsitskishvili, G.T.Gadelia, G.V.Karchava, A.G.Chkhartishvili, E.M.Petriashvili, L.B.Tsitskishvili, t.M.Suloshvili, V.H.Goncharova. Problems of threshold of radiation effects in modern radiobiology and medicine. Radiation Studies, Vol. X, 2002, pp 37-47. Article in Georgian, abstract in Russian and English.

171.     Б.Гугушвили. // Научные аспекты развития исследований в области радиационной экологии. Радиационные исследования, Тбилиси, Т. 7, стр. 221-231, 1998. \\ B.Gugushvili. Scientific aspects of research development in the field of radiation ecology. "Radiation Studies" Vol.7, 1994, Tbilisi, pp. 221-231. Article in Russian, abstract in English.

172.     К.Надареишвили, Б.Гугушвили, М.Цицкишвили. // Радиобиология в диссертациях и монографиях (Библиография). Тбилиси, Мецниереба, стр. 3-456. \\ K.Nadareischvili, B.Gugushvili, M.Tskitishvili. Radiobiology in dissertations and monographs (Bibliography). 1989.  Tbilisi, “Metsniereba”, pp 3-462.

173.     Б.Гугушвили, М.Джагджгава, Е.Кахиани, К.Надареишвили, О.Санеблидзе. // Профилактика и терапия лучевых поражений (Библиография). Книга 1. Тбилиси, Мецниереба, 1986, стр. 3-883. \\ B.Gugushvili, M.Janjgava, E.Kakhiani, K.Nadareishvili, O.Saneblidze. Prophylactics and therapy of radiation injuries (Bibliography). 1986.  Bock 1, pp 3-883, Tbilisi, “Metsniereba”.

174.     Б.Гугушвили, М.Джагджгава, Е.Кахиани, К.Надареишвили, О.Санеблидзе. // Профилактика и терапия лучевых поражений (Библиография). Книга 2. Тбилиси, Мецниереба, 1986, стр. 3-397. \\ B.Gugushvili, M.Janjgava, E.Kakhiani, K.Nadareishvili, O.Saneblidze. Prophylactics and therapy of radiation injuries (Bibliography). 1986.  Bock 2, pp 3-397, Tbilisi, “Metsniereba”.

175.      Б.Гугушвили, К.Надареишвили. // Противолучевые лечебные средства (Справочник). Тбилиси, Мецниереба, 1986, стр. 3-296. \\ B.Gugushvili, K.Nadareischvili. Means of treatment of radiation injury (reference book). 1989.  Tbilisi, “Metsniereba”, pp 3-296.

176.     Б.Гугушвили, М.Джагджгава, Е.Кахиани, К.Надареишвили, О.Санеблидзе М.Хурция. // Радиопротекторы (Справочник). Тбилиси, Мецниереба, 1987, стр. 3-472. \\ B.Gugushvili, M.Janjgava, E.Kakhiani, K.Nadareishvili, O.Saneblidze. M.Khurtsia. Radioprotectors (Reference book). 1987.  Tbilisi, “Metsniereba”, pp 3-472.

177.     В.Гвахария, Б.Гугушвили, К.Надареишвили, М.Цицкишвили. // Антропогенные загрязнения биосферыю (Библиография). Тбилиси, Гама стр. 3-217. \\ V.Gvakharia, B.Gugushvili, K.Nadareischvili, M.Tsitskishvili. Man-Made Pollution  of Biosphere,  (Bibliography). 2003.  Tbilisi, “Gama”, pp 217.

178.     К.Надареишвили, Б.Гугушвили. // Радиационная экология (Библиография). Тбилиси, Мецниереба, Том 1. 1992, стр. 3-608. \\ K.Nadareishvili, B.Gugushvili. Radation ecology (Bibliography). 1992. Tbilisi, “Metsniereba”, Vol1. 1, pp 3 – 608.

179.     К.Надареишвили, Б.Гугушвили. // Радиационная экология (Библиография). Тбилиси, Мецниереба, Том 2. 1992, стр. 609-1087. \\ K.Nadareischvili, B.Gugushvili. Radation ecology (Bibliography). 1992. Tbilisi, “Metsniereba”, Vol. 2 pp 609 – 1087.

180.     პიტერ კოლინი. // ეკოლოგია და ბუნების დაცვა. ინგლისურ-ქართული განმარტებითი ლექსიკონი. 372 გვ. თარგმანი ინგლისურიდან: Peter Collin. Dictionary of ecology and the environment. 2001, Tbilisi, pp 372 (In Georgian). Translated from third English edition, 1997, 272 p.

181.     ს.მ.ჰ. კოლინი. // პერსონალური კომპიუტერები და ინტერნეტი. ინგლისურ-ქართოლი განმარტებითი ლექსიკონი. 243 გვ. თარგმანი ინგლისურიდან: S.M.H.Collin. Dictionary of personal computing and the internet. 2000, Tbilisi, pp 243,  (In Georgian). Translated from Second English edition, 1998, 234 p.

182.     ს.მ.ჰ. კოლინი. // მულტიმედია. ინგლისურ-ქართოლი განმარტებითი ლექსიკონი. 300 გვ. თარგმანი ინგლისურიდანდან:  S.M.H.Collin. Dictionary of multimedia. 2000, Tbilisi, pp 300 (In Georgian). Translated from second English edition, 1997, 250 p.© Text Copyright Simon Collin 1995, 1997. ISBN 1-901659-01-1.

183.     პიტერ კოლინი. // სასტუმროების, ტურიზმის და საზოგადოებრივი კვების მენეჯმენტი. ინგლისურ-ქართოლი განმარტებითი ლექსიკონი. 372 გვ. თარგმანი ინგლისურიდან: Peter Collin. Ddictionary of hotels, tourism and catering management. 2001, Tbilisi, pp 372 (In Georgian). Translated from therd English edition, 1998, 298 p© Copyright P.H.Collin 1994. ISBN 0-948549-40-8.

184.     პიტერ კოლინი. // ბიზნესი. ინგლისურ-ქართოლი განმარტებითი ლექსიკონი. 550 გვ. თარგმანი ინგლისურიდან: Peter Collin. Dictionary of business. 2001, Tbilisi, pp 550,  ISBN 99928-888-3-0 (In Georgian). Translated from second  English edition, 1999, 352 p. © Copyright P.H.Collin  1985, 1994. ISBN 0-948549-51-3.

185.     ს.ბეიკერი, პ.ბრეიდლი, ჯ.ჰიუტონი. // სასტუმროების ფუნქციონირების პრინციპები. ინგლისურ-ქართოლი განმარტებითი ლექსიკონი. 498 გვ. თარგმანი ინგლისურიდან:  S.Baker, P.Bradley, J.Huyton. Principles of hotel front office operations. 2001, Tbilisi, pp 498,  ISBN 99928-888-4-9 (In Georgian). Translated from second  English edition, 2000, 320 p. © Copyright S.Baker, P.Bradley, J.Huyton. ISBN 0-8264-4709-0.

186.    მ.არმსტრონგი. // მენეჯმენტის ტექნიკა. სახელმძღვანელო. 554 გვ. თარგმანი ინგლისურიდან: M.Armstrong. A Handbook of Management Techniques. 2002, Tbilisi, pp 554,  ISBM 99928-888-5-7. (In Georgian). Translated from third English edition, 2001, 751 p. © Copyright Michael Armstrong, ISBN 0 7494 3094 X.

187.     ა.ფრანცისი. // ბიზნესის მათემატიკა და სტატისტიკა. ინგლისურ-ქართოლი განმარტებითი ლექსიკონი. 498 გვ. თარგმანი ინგლისურიდან: A.Francis. Business Mathematics and Statistics. Fifth Edition. Lets Educational, Copyright A. Francis © 1998, ISBN 1 85805 369 2.